Δεν υπάρχουν αυτή τη στιγμή επαρκείς ενδείξεις ότι η παγκόσμια οικονομία οδηγείται αναπόφευκτα σε μια νέα κρίση αντίστοιχη με εκείνη του 2008-2009. Οι ομοιότητες, ωστόσο, με την περίοδο που προηγήθηκε της χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης είναι αρκετές ώστε να λειτουργούν ως προειδοποίηση: ισχυρές χρηματιστηριακές προσδοκίες, υψηλό χρέος και ευπάθειες που δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπιστούν.
Η παγκόσμια οικονομία αναπτύσσεται, αλλά βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα ιδιαίτερα σύνθετο περιβάλλον. Ενεργειακές διαταραχές, γεωπολιτικές συγκρούσεις και εμπορικοί περιορισμοί ενισχύουν την αβεβαιότητα, την ώρα που οι διεθνείς οργανισμοί προβλέπουν ανάπτυξη 2,9% το 2026 και προειδοποιούν για επίμονες πληθωριστικές πιέσεις.
Αυτός ο συνδυασμός σχετικά χαμηλής ανάπτυξης και σχετικά υψηλού πληθωρισμού περιορίζει τα περιθώρια άσκησης οικονομικής πολιτικής. Μια χρηματοπιστωτική αναταραχή θα απαιτούσε παρεμβάσεις για τη στήριξη της ρευστότητας, όμως ο επίμονος πληθωρισμός θα δυσκόλευε μια γενικευμένη νομισματική χαλάρωση. Την ίδια στιγμή, το υψηλό δημόσιο χρέος θα έκανε μια δημοσιονομική διάσωση ακριβότερη και πολιτικά πιο δύσκολη.
Η πιο χαρακτηριστική ομοιότητα με την εποχή πριν από το 2008 είναι η απόσταση ανάμεσα στην αισιοδοξία των αγορών και στις υποκείμενες αδυναμίες. Οι προσδοκίες γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη τροφοδοτούν επενδύσεις και υψηλές αποτιμήσεις, δημιουργούν όμως κινδύνους στην περίπτωση που τα μελλοντικά κέρδη αποδειχθούν χαμηλότερα από τα αναμενόμενα.
Η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να είναι πραγματική και ταυτόχρονα να συνοδεύεται από υπερβολικές οικονομικές προσδοκίες. Η Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών έχει επισημάνει ότι η συγκέντρωση επενδύσεων και η χρηματοδότηση μέρους τους μέσω χρέους ενδέχεται να ενισχύσουν τις επιπτώσεις μιας απότομης αλλαγής κλίματος στις αγορές.
Παράλληλα, η μόχλευση και οι αδιαφανείς διασυνδέσεις δεν περιορίζονται πλέον στους τραπεζικούς ισολογισμούς. Επενδυτικά κεφάλαια, οργανισμοί ιδιωτικών πιστώσεων και άλλοι μη τραπεζικοί φορείς έχουν αποκτήσει μεγαλύτερο ρόλο στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αγορές κρατικών ομολόγων. Στρατηγικές που βασίζονται στη συνεχή βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση μπορούν, σε περίπτωση απότομης μεταβολής των τιμών, να οδηγήσουν σε αναγκαστικές πωλήσεις και να προκαλέσουν ευρύτερη αναταραχή.
Η σημερινή εικόνα διαφέρει, πάντως, από εκείνη του 2008 ως προς το βασικό επίκεντρο της ευπάθειας. Τότε, η κρίση ξεκίνησε από τα ιδιωτικά στεγαστικά χρέη και τις ζημιές των τραπεζών. Σήμερα, μεγαλύτερο μέρος του κινδύνου συνδέεται με το υψηλό δημόσιο χρέος και το κόστος εξυπηρέτησής του.
Οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση ενίσχυσαν το εποπτικό πλαίσιο των τραπεζών και προσφέρουν ένα σημαντικό επίπεδο προστασίας. Δεν εξαλείφουν, όμως, τους κινδύνους που μπορεί να προκύψουν από δραστηριότητες εκτός της παραδοσιακής τραπεζικής.
Πριν από το 2008, η παρατεταμένη ανάπτυξη και ο χαμηλός πληθωρισμός είχαν δημιουργήσει την πεποίθηση ότι οι μεγάλες οικονομικές διακυμάνσεις βρίσκονταν υπό έλεγχο. Πίσω από αυτή την ευοίωνη εικόνα συσσωρεύονταν στεγαστικά δάνεια χαμηλής πιστοληπτικής ποιότητας, υψηλή τραπεζική μόχλευση και αδιαφανή χρηματοπιστωτικά προϊόντα.
Όταν οι τιμές των ακινήτων στις ΗΠΑ άρχισαν να υποχωρούν, οι ζημιές μεταδόθηκαν μέσω των τιτλοποιήσεων και της αλληλεξάρτησης των χρηματοπιστωτικών οργανισμών. Η κρίση εμπιστοσύνης εξελίχθηκε σε παγκόσμια πιστωτική ασφυξία.
Το βασικό δίδαγμα δεν είναι ότι η ιστορία θα επαναληφθεί με τον ίδιο τρόπο, αλλά ότι οι μηχανισμοί μετάδοσης μπορεί να αποδειχθούν γνώριμοι. Η έγκαιρη αντιμετώπιση της μόχλευσης, της αδιαφάνειας και των δημοσιονομικών αδυναμιών είναι καθοριστική, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής συνεργασία δοκιμάζεται από τον γεωοικονομικό κατακερματισμό.
Η επόμενη κρίση, εάν εκδηλωθεί, πιθανότατα θα έχει διαφορετική αφετηρία από εκείνη του 2008. Η ανθεκτικότητα της παγκόσμιας οικονομίας και οι υψηλές αποτιμήσεις δεν θα πρέπει, ωστόσο, να καλλιεργούν εφησυχασμό ούτε να αναβιώνουν την αυταπάτη ότι η ανάπτυξη εγγυάται από μόνη της τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
Ο Γιώργος Αλογοσκούφης είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Επιστήμης στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών.
