Περισσότερες από 30 μαρτυρίες ηλικιωμένων φωτίζουν την καθημερινή ζωή, τις συνήθειες και τις μνήμες της Κιμώλου, μέσα από ένα πρόγραμμα που επιδιώκει να διασώσει ένα πολύτιμο κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Η δράση υλοποιήθηκε από τη Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση «Διαβάζω για τους άλλους», σε συνεργασία με το Αφεντάκειο Κληροδότημα Κιμώλου, και χρηματοδοτείται από την πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Οι άνθρωποι της οργάνωσης έζησαν για μία εβδομάδα στο νησί, άκουσαν τις αφηγήσεις των κατοίκων και κατέγραψαν τις αναμνήσεις τους.
Η ιδρύτρια και διευθύντρια Αργυρώ Σπυριδάκη, η υπεύθυνη έργου Έφη Μάνσαλη και ο υπεύθυνος θεσμικών συνεργασιών Ορέστης Μορτάκης μεταφέρουν ιστορίες που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος «Η προφορική ιστορία της Κιμώλου μέσα από μαρτυρίες της τρίτης ηλικίας».
Οι μαρτυρίες θα αποτελέσουν τη βάση για τη δημιουργία πέντε δίγλωσσων θεματικών podcast, τα οποία υπολογίζεται να είναι έτοιμα στις αρχές του 2027. Στόχος είναι, στη συνέχεια, να διαχυθούν συστηματικά στα σχολεία.
Η αφορμή για να ξεκινήσουν οι αφηγήσεις ήταν μια απλή ερώτηση: «Τι θυμάστε από την Κίμωλο». Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που συμμετείχαν είχαν γεννηθεί τη δεκαετία του 1930 και είχαν ζήσει τον πόλεμο, την Κατοχή και τη φτώχεια.
«Μιλήσαμε κατά βάση με ανθρώπους που έχουν γεννηθεί τη δεκαετία του 1930, που έζησαν τον πόλεμο, την Κατοχή, τη φτώχεια. Αρχιζαν, λοιπόν, να μιλούν για τα δύσκολα χρόνια, αλλά, κι αυτό μας έκανε εντύπωση, δεν στάθηκαν στις δυσκολίες, σε καμία συζήτηση δεν καταγράψαμε στενοχώρια», λέει η κ. Μάνσαλη.
«Είχαν δυσκολίες, δεν είχαν δυστυχία», επισημαίνει ο κ. Μορτάκης. Οι κάτοικοι άνοιξαν τα σπίτια τους, υποδέχθηκαν τους ανθρώπους της οργάνωσης στις αυλές τους, τους κέρασαν καφέ και μοιράστηκαν μαζί τους τις αναμνήσεις τους. Κάποιες συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν στο ΚΗΦΗ (Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας Ηλικιωμένων) του Αφεντάκειου Κληροδοτήματος.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο γεννιόταν αυθόρμητα το γλέντι στο χωριό: «Άκουγαν μουσική από κάποιο σπίτι στο βάθος. Και πηγαίνοντας να δουν από πού, έπαιρναν μαζί τους ό,τι είχαν στο σπίτι, ένα ποτό, κάποιο μεζέ.
Η πόρτα του σπιτιού άνοιγε, κι έτσι ξεκινούσε από το τίποτα ένα αυτοσχέδιο γλέντι. Έπειτα από λίγο, το γλέντι μεταφερόταν σε άλλο σπίτι. Σιγά – σιγά ξεσηκωνόταν όλο το χωριό».
Οι αφηγήσεις ανέδειξαν και τις γεύσεις μιας άλλης εποχής. Οι κάτοικοι μίλησαν για τα Σάββατα, όταν ζύμωναν το ψωμί όλης της εβδομάδας, αλλά και για τη χαρά του φρεσκοψημένου ψωμιού με λίγο λάδι. Εξήγησαν, επίσης, πώς γεννήθηκε η λαδένια από τα περισσεύματα του ζυμαριού που έψηναν πάνω στην πλάκα. Η «φτωχή» είχε μόνο ντομάτα, ενώ στην «πλούσια» έκαναν τρύπες με τα δάχτυλά τους και έβαζαν μπόλικο λάδι.
Σημαντικό μέρος των μαρτυριών αφορά και τη θέση των γυναικών στην κοινωνία της Κιμώλου. Κάποιες μίλησαν για το μαράζι τους επειδή δεν μπόρεσαν να συνεχίσουν το σχολείο, καθώς στο νησί δεν υπήρχε γυμνάσιο και για τη φοίτηση έπρεπε να ταξιδέψουν είτε στη Μήλο είτε στον Πειραιά. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η οικογένεια μετακόμιζε συχνά, αλλά μόνο για χάρη των αγοριών.
Οι γυναίκες κρατούσαν το σπίτι, μπορούσαν όμως να βγαίνουν, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε σε άλλες περιοχές της χώρας, γεγονός που δείχνει ότι η κοινωνία της Κιμώλου ήταν μπροστά από την εποχή της.
Τα παιδιά έπαιζαν στους δρόμους, βοηθούσαν όμως και τους γονείς τους: ανέβαζαν τα ζώα για να βοσκήσουν ή κατέβαιναν στο λιμάνι, όπου πουλούσαν ό,τι μπορούσε να πουληθεί, ώστε να αγοράσουν ψάρια.
Έντονη είναι και η ναυτική μνήμη στις αφηγήσεις. Σχεδόν όλοι είχαν να θυμηθούν έναν ναυτικό στην οικογένεια, είτε αυτός ήταν πατέρας, είτε αδερφός είτε σύζυγος. Άντρες και γυναίκες μίλησαν ακόμη για τις καθημερινές συνήθειες και τον τρόπο με τον οποίο έσπερναν κάθε καλοκαίρι όσα χρειάζονταν για το νοικοκυριό τους.
Ξεχωριστή θέση στις αναμνήσεις κατέχει η πρώτη ημέρα που άναψαν τα φώτα στους δρόμους με γεννήτρια. Η Κίμωλος ήταν το πρώτο νησί που ηλεκτροδοτήθηκε τη δεκαετία του 1950 και, όπως θυμούνται οι κάτοικοι, τα παιδιά χόρευαν στους δρόμους, μετατρέποντας την ημέρα σε γιορτή.
Η κ. Σπυριδάκη εξηγεί ότι η ιδέα γεννήθηκε μέσα από το πρόγραμμα των θεραπευτικών αναγνώσεων. «Ένα βασικό μας πρόγραμμα είναι οι θεραπευτικές αναγνώσεις, στις οποίες εθελοντές και εθελόντριες διαβάζουν σε ηλικιωμένους και ασθενείς, συζητούν μαζί τους βοηθώντας τους να νιώσουν λιγότερο μόνοι και ακούν τις ιστορίες τους.
Κάποια στιγμή σκεφτήκαμε να αρχίσουμε να καταγράφουμε αυτές τις ιστορίες – κάναμε μάλιστα ειδική εκπαίδευση πάνω στην καταγραφή της προφορικής ιστορίας».
Παράλληλα, πέρυσι ολοκληρώθηκε από το «Διαβάζω για τους άλλους» η εκπαίδευση των «Κιμωλιστών», των εθελοντών της Κιμώλου. Η συνεργασία αυτή έδωσε τη δυνατότητα να ενωθούν οι δυνάμεις των ανθρώπων του νησιού με την εμπειρία της οργάνωσης, ώστε οι προσωπικές μνήμες να διασωθούν και να φτάσουν στις επόμενες γενιές.
