Θα πεινάσουμε; Το ερώτημα μπορεί να ακούγεται υπερβολικό, όμως οι εξελίξεις γύρω από την τροφή, το νερό και την αγροτική παραγωγή δείχνουν ότι κάθε άλλο παρά θεωρητικό είναι. Οι αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων, οι πόλεμοι, η κλιματική κρίση και οι γεωπολιτικές αναταραχές πιέζουν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους.
Δεν είναι τυχαίο ότι η βρετανική κυβέρνηση κάλεσε πρόσφατα τους πολίτες να διατηρούν στα σπίτια τους προμήθειες έκτακτης ανάγκης για τουλάχιστον 72 ώρες, στο πλαίσιο της εκστρατείας «Be Ready». Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται από τον Φεβρουάριο του 2022, ενώ στον Περσικό Κόλπο η ένταση παραμένει στα ύψη. Ο κόσμος μοιάζει να έχει τρελαθεί και, τελικά, δεν υπάρχουν χαζές ερωτήσεις.
Το βέβαιο είναι ότι μεγαλώνει ο αριθμός των ανθρώπων που δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τη διατροφή τους. Οι τρελές αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων πλήττουν την τσέπη και την ποιότητα ζωής, με την ποιότητα της τροφής να περνά για πολλούς σε δεύτερη μοίρα, καθώς προηγείται η άμεση επιβίωση.
Μέχρι πρόσφατα, το φαινόμενο αυτό αφορούσε κυρίως τον λεγόμενο αναπτυσσόμενο κόσμο και τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, δηλαδή κράτη με χαμηλό δείκτη ανάπτυξης. Πλέον, όμως, η ίδια εικόνα εμφανίζεται και στην αναπτυγμένη Ευρώπη του 21ου αιώνα.
Έτσι, η ψευδαίσθηση της επισιτιστικής ασφάλειας καταρρέει. Η πείνα δεν βρίσκεται κάπου μακριά, ούτε αφορά μόνο άλλες κοινωνίες. Συνδέεται με τα παιχνίδια κερδοσκοπίας στην αγορά τροφίμων, τη σπατάλη, τις πιέσεις που δέχεται η πρωτογενής παραγωγή, την κλιματική αλλαγή, τις οικονομικές κρίσεις και τις γεωπολιτικές αναταραχές.
Στην ίδια εξίσωση μπαίνουν οι αλλοπρόσαλλες πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι συνθήκες αθέμιτου ανταγωνισμού που προκύπτουν από τη «συμφωνία Mercosur», αλλά και προτάσεις όπως η προώθηση της κατανάλωσης εντόμων, χωρίς να έχει προηγηθεί ουσιαστική συζήτηση με τους πολίτες.
Πού οφείλεται, λοιπόν, η πείνα; Στη μείωση της αγροτικής παραγωγής, στα χρηματιστηριακά παιχνίδια, στο αγροδιατροφικό μοντέλο, στους πολέμους ή σε όλα αυτά μαζί;
«Η πείνα στον πλανήτη οφείλεται –κατά κύριο λόγο- στο γεγονός ότι η τροφή που παράγεται δεν χρησιμοποιείται και δεν διανέμεται δίκαια ώστε να έχουν όλοι οι άνθρωποι πρόσβαση σε επαρκή, θρεπτική τροφή σε προσιτές τιμές», επισημαίνει, μιλώντας στα «nea.gr», η σύμβουλος Αγροδιατροφικής Βιωσιμότητας Έλενα Δανάλη.
Σύμφωνα με την ίδια, «το αγροδιατροφικό μοντέλο πρέπει επειγόντως να ανασυγκροτηθεί: δηλαδή να αλλάξουμε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παράγουμε, διανέμουμε και καταναλώνουμε την τροφή μας.
»Αυτό πρακτικά σημαίνει: στροφή της δημόσιας χρηματοδότησης (επιδοτήσεις) σε στήριξη τοπικών, διαφοροποιημένων, ανθεκτικών και δίκαιων αγροδιατροφικών συστημάτων, προτεραιότητα στην παραγωγή τροφής για ανθρώπους (αντί για καύσιμα και τροφή για ζώα εκτροφής), και προτεραιότητα, στην ενίσχυση και προώθηση της μεσογειακής δίαιτας (όσπρια, φρούτα και λαχανικά τόπου και εποχής) διεθνώς αναγνωρισμένη ως η καλύτερη δίαιτα για ανθρώπους και πλανήτη.
»Έτσι μπορεί να διασφαλιστεί η επιτιστική επάρκεια και η διατροφική δικαιοσύνη ενώ ταυτόχρονα αναχαιτίζεται η επιδείνωση της κλιματικής κρίσης και μειώνεται το υδάτινο αποτύπωμα της γεωργίας στον πλανήτη».
Το νερό αποτελεί πλέον έναν από τους πιο κρίσιμους κρίκους της αλυσίδας. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε μεγαλεπήβολα τεχνικά έργα, αλλά πρέπει να στραφεί και στη μείωση της σπατάλης του νερού και στην κατανάλωση τροφίμων με χαμηλό υδατικό αποτύπωμα.
«Το νερό είναι, ένα άκρως αναγκαίο στοιχείο για τη ζωή μας και μια απολύτως απαραίτητη εισροή για την καλλιέργεια και παραγωγή της τροφής μας. Αυτό όμως που συμβαίνει στις μέρες μας είναι πως οι καταστροφικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, της ολιγωρίας στην πρόληψη και της αδιαφορίας για την αναχαίτισή της, περιπλέκουν την ήδη πολύπλοκη κατάσταση σε σχέση με το πολύτιμο νερό», συνεχίζει η Έλενα Δανάη.
Και συμπληρώνει: «Καθώς το μεγαλύτερο μέρος της καλλιεργήσιμης γης στον πλανήτη σήμερα εξαρτάται από τη βροχή, οδεύουμε μάλλον προς την καταστροφή αν δεν μετατρέψουμε επειγόντως το αγροδιατροφικό μας μοντέλο σε βιώσιμο, δίκαιο και ανθεκτικό».
Ο διευθυντής του ελληνικού Γραφείου της περιβαλλοντικής οργάνωσης Greenpeace, Νίκος Χαραλαμπίδης, επισημαίνει ότι «το 1/4 των καλλιεργειών στον κόσμο είναι αρδευόμενες, αλλά ήδη περίπου το 1/3 αυτών αντιμετωπίζει εξαιρετικά υψηλό υδατικό στρες το οποίο σημαίνει ότι η χρήση του γλυκού νερού είναι εξαιρετικά μη βιώσιμη.
»Η γεωργία είναι ο κύριος παράγοντας της λειψυδρίας παγκοσμίως, καθώς το 70% του νερού που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος χρησιμοποιείται στην παραγωγή τροφίμων (άρδευση των καλλιεργειών και σίτιση των ζώων) και αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική αιτία ρύπανσης των υδάτων.
»Την ίδια ώρα, το 41% της συνολικής γεωργικής χρήσης νερού προορίζεται για την παραγωγή ζωοτροφών, ενώ το 1/5 του γλυκού νερού που χρησιμοποιείται στη γεωργία προορίζεται για την παραγωγή ζωοτροφών και όχι τροφής για τους ανθρώπους».
Η Έλενα Δανάλη απορρίπτει την άποψη ότι η λύση βρίσκεται σε μια άνευ όρων αύξηση της παραγωγής. «Δεν χρειαζόμαστε τυφλή αύξηση παραγωγής. Το παράλογο επιχείρημα ότι χρειαζόμαστε μεγαλύτερη ποσότητα τροφής ενόψει αυξανόμενου πληθυσμού στη γη δεν ισχύει. Χρησιμοποιείται από τους κολοσσούς αγροχημικών και γεωργικών προϊόντων που ελέγχουν το σημερινό εντατικό, βιομηχανικό μοντέλο, και για τον λόγο αυτό υπερασπίζονται τη διαιώνισή του.
»Αυτό που ισχύει είναι ότι 750 εκατομμύρια άνθρωποι σήμερα αντιμετωπίζουν πείνα, την ίδια στιγμή που πετάμε κάθε χρόνο το 30% της παραγόμενης τροφής (αξίας περίπου $940 δις τον χρόνο). Όσον αφορά την Ευρώπη κάθε χρόνο πετάει 88 εκατομμύρια τόνους τροφίμων, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας! ».
Με άλλα λόγια, η πείνα δεν οφείλεται στην έλλειψη τροφίμων, αλλά στην αδυναμία πρόσβασης όλων των ανθρώπων σε επαρκή, θρεπτική τροφή σε προσιτές τιμές.
Την ίδια στιγμή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που εξαιρεί πολλούς νέους μεταλλαγμένους οργανισμούς από τους ισχύοντες κανόνες ασφαλείας. Η εξέλιξη αυτή προκαλεί νέες ανησυχίες για το ποιος ελέγχει την παραγωγή και την πρόσβαση στους σπόρους.
«Οι αγρότες στην Ευρώπη θα πληρώσουν ένα υψηλό τίμημα, καθώς θα εξαρτώνται όλο και περισσότερο από λίγες εταιρείες σπόρων, ενώ παράλληλα θα διατρέχουν τον κίνδυνο μηνύσεων από τις πολυεθνικές που κατέχουν τις πατέντες των μεταλλαγμένων», υποστηρίζει η Έλενα Δανάλη.
Σήμερα, μόλις τέσσερις εταιρείες ελέγχουν πάνω από το 60% της παγκόσμιας αγοράς τροφίμων. Παράλληλα, σύμφωνα με τους ειδικούς της Greenpeace, απουσιάζουν πειστικές μελέτες που να αποδεικνύουν ότι τα μεταλλαγμένα θα είναι ανθεκτικά στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Ο αυξανόμενος εταιρικός έλεγχος στα διατροφικά συστήματα σημαίνει, επίσης, ότι οι αγρότες δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε φυτά ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή και προσαρμοσμένα στις τοπικές συνθήκες.
Στην Ελλάδα, ειδικά μετά τις εκτεταμένες πλημμύρες από τις κακοκαιρίες Daniel και Elias που έπληξαν τη Θεσσαλία, ο Νίκος Χαραλαμπίδης θεωρεί αναγκαία την επείγουσα στροφή του αγροδιατροφικού μοντέλου, τόσο στην πληγείσα περιοχή όσο και σε ολόκληρη τη χώρα, προς ένα μοντέλο δίκαιο, βιώσιμο και ανθεκτικό.
Σε ό,τι αφορά το νερό, προτείνει δεσμευτικούς στόχους για δραστική μείωση της κατάχρησης και της σπατάλης, συνολικό σχεδιασμό ορθολογικής διαχείρισης των υδάτινων πόρων για κάθε αγροτική περιοχή, καθώς και μέτρα για τον εξορθολογισμό ιδιαίτερα υδροβόρων καλλιεργειών, όπως το βαμβάκι.
Παράλληλα, ζητά τον επαναπροσδιορισμό και την επαναχάραξη των φυσικών ροών και θέσεων του νερού, όπως τα ρέματα, οι χείμαρροι, οι ποταμοί και οι επιφανειακοί υδάτινοι όγκοι. Προκρίνει, επίσης, την επείγουσα κατασκευή μικρών φραγμάτων, αντί για φαραωνικά, κοστοβόρα και ενεργοβόρα έργα, ώστε να συγκρατούνται τα νερά για την άρδευση και να περιορίζονται οι κίνδυνοι από την ανεξέλεγκτη ροή τους.
«Η λύση δεν είναι να περιορίσουμε τη συζήτηση και τις λύσεις σε σκέτες τεχνικές αύξησης της αποδοτικότητας και αποτελεσματικότητας των συστημάτων άρδευσης διότι κάτι τέτοιο στην ουσία σημαίνει ότι θα εξακολουθήσουμε να διατηρούμε το εντατικό, βιομηχανικό και άδικο μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης τροφής ως έχει και απλώς θα το μετατρέψουμε σε πιο παραγωγικό που δεν λύνει απολύτως κανένα πρόβλημα», υποστηρίζει η Έλενα Δανάλη.
Θα πεινάσουμε, λοιπόν; Απάντηση δεν υπάρχει. Αυτό που διαπιστώνεται, όμως, είναι πως κάθε μέρα που περνά μεγαλώνει ο αριθμός των ανθρώπων που δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν μια ποιοτική διατροφή. Και πίσω από αυτή την πραγματικότητα βρίσκεται ένας συνδυασμός παραγόντων, με έναν από αυτούς να παραμένει διαχρονικά καθοριστικός: είναι πολλά τα λεφτά.
