Η άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη δεν αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο, αλλά έκφραση μιας βαθύτερης πολιτικής και κοινωνικής μετατόπισης. Ο ιστορικός και καθηγητής στο Bard College της Νέας Υόρκης, Ιαν Μπουρούμα, εξηγεί στα «ΝΕΑ» ότι η Κεντροαριστερά πρέπει να αφήσει σε δεύτερο πλάνο τα πολιτισμικά ζητήματα και να επιστρέψει στην οικονομία, ενώ η συντηρητική παράταξη οφείλει να διαχωρίσει τη θέση της από τον εθνικισμό και τον δεξιό εξτρεμισμό.
Ο γνωστός συγγραφέας περιγράφει μια περίοδο έντονου λαϊκισμού και αντιελιτισμού, στην οποία οι δημαγωγοί που επενδύουν στον θυμό απέναντι στις ελίτ βρίσκουν εύκολα ακροατήριο, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ.
Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι για την ενίσχυση της Ακροδεξιάς;
Στη Γερμανία, το AfD καταγράφει ισχυρές επιδόσεις στην πρώην Ανατολική Γερμανία, όπου πολλοί πολίτες αισθάνονται παραμελημένοι και αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες οικονομικές δυσκολίες σε σχέση με τη Δυτική Γερμανία.
Υπάρχει, όμως, και μια διαφορετική σχέση με το παρελθόν. Από τη δεκαετία του 1960, οι Δυτικογερμανοί αντιμετωπίζουν τη ναζιστική περίοδο ως προειδοποίηση για να μην ακολουθηθεί ποτέ ξανά η ίδια κατεύθυνση. Αυτό ήταν πολύ λιγότερο έντονο στην Ανατολική Γερμανία, η οποία θεωρούσε τον εαυτό της αντιφασιστικό κράτος. Οι πολίτες της δεν ένιωσαν ότι έπρεπε να αντιμετωπίσουν την Ιστορία με τον ίδιο τρόπο όπως οι Δυτικογερμανοί.
Παράλληλα, η μνήμη του πολέμου και της ναζιστικής περιόδου ξεθωριάζει παντού. Οι άνθρωποι κάτω των 60 ετών δεν αισθάνονται ότι ζουν στη σκιά της. Για τους νέους σε ολόκληρη την Ευρώπη, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι Ναζί ανήκουν στην αρχαία Ιστορία. Η ιδέα ότι πρέπει να αποφεύγουν οτιδήποτε θα μπορούσε να οδηγήσει ξανά προς αυτή την κατεύθυνση δεν έχει πλέον την ίδια ισχύ.
Τι αναζητούν οι πολίτες;
Σε χώρες όπως η Αυστρία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Γαλλία, κυβερνούν εδώ και δεκαετίες ελίτ διαφορετικών κομμάτων, τα οποία συχνά δύσκολα ξεχωρίζουν μεταξύ τους. Πρόκειται για πολιτικές ελίτ που είχαν καταλήξει σε ευρεία συναίνεση για την οικονομία και άλλα βασικά ζητήματα.
«Ζούμε σε μια λαϊκιστική, αντιελίτ περίοδο», σημειώνει ο Ιαν Μπουρούμα. Οι ελίτ αντιμετωπίζονται με δυσπιστία και συχνά με μίσος. Στη Γαλλία, ιδιαίτερα στις επαρχιακές περιοχές, πολλοί πολίτες δυσανασχετούν με τις υψηλού μορφωτικού επιπέδου ελίτ του Παρισιού, οι οποίες βρίσκονται στην εξουσία από τον πόλεμο, ανεξάρτητα από τις κομματικές τους πεποιθήσεις.
Το ίδιο φαινόμενο εμφανίζεται και σε άλλες χώρες. «Ετσι, οι δημαγωγοί που χρησιμοποιούν τον θυμό εναντίον των ελίτ είναι επιτυχημένοι. Αυτό ισχύει στις ΗΠΑ, ισχύει και στην Ευρώπη», αναφέρει.
Μπορεί η Ευρώπη να ξαναζήσει τις πιο σκοτεινές πλευρές της Ιστορίας της;
Ο ιστορικός εκτιμά ότι ορισμένες πτυχές της Ιστορίας επιστρέφουν σταδιακά. Επανεμφανίζεται ένα είδος πολιτικής που προβάλλει τον εθνικισμό και στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων, πρακτικές οι οποίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο θεωρούνταν ταμπού.
«Νομίζαμε ότι δεν θα επέστρεφε στη Γερμανία, αλλά επέστρεψε», τονίζει. Η δυτική πολιτική, από τη Γαλλική Επανάσταση και ιδιαίτερα από τον 19ο αιώνα, ήταν διαχρονικά διχασμένη ανάμεσα στους φιλελεύθερους και τους δημοκρατικούς, που αντιμετωπίζουν το κράτος ως κοινότητα πολιτών με ίσα δικαιώματα, και στην Ακροδεξιά, η οποία συνδέεται με τη θρησκεία, τον εθνικισμό και τον αυταρχισμό.
«Είναι μια διαίρεση που δεν εξαφανίστηκε ποτέ εντελώς και έχει γίνει πολύ πιο έντονη στην εποχή μας», σημειώνει ο Ιαν Μπουρούμα.
Nicolas Landemard via Reuters
Πώς μπορεί να ανακοπεί η άνοδος της Ακροδεξιάς;
Κατά τον Ιαν Μπουρούμα, τα κόμματα της Κεντροαριστεράς, όπως οι Δημοκρατικοί στις ΗΠΑ, οι Σοσιαλδημοκράτες και τα υπόλοιπα κόμματα της Αριστεράς στην Ευρώπη, πρέπει να περιορίσουν την έμφαση στα πολιτισμικά ζητήματα, τη φυλή και το φύλο.
Αντίθετα, θα πρέπει να επικεντρωθούν περισσότερο σε οικονομικά θέματα, τα οποία μπορούν να προσελκύσουν ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας και ιδιαίτερα ανθρώπους με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο. «Θα πρέπει να γίνουν πολύ λιγότερο πολιτισμικά ιδεολογικά», υπογραμμίζει.
Από την πλευρά τους, οι συντηρητικοί οφείλουν να υπερασπιστούν τον κλασικό συντηρητισμό απέναντι στον εθνικισμό και τον δεξιό εξτρεμισμό. Οι Χριστιανοδημοκράτες στη Γερμανία, οι Γκωλιστές στη Γαλλία και το Συντηρητικό Κόμμα στη Βρετανία πρέπει να διαφοροποιηθούν ξεκάθαρα από την Ακροδεξιά και να υπερασπιστούν τις παραδοσιακές συντηρητικές θέσεις.
Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, στήριξη της ελεύθερης επιχειρηματικότητας και μείωση των φόρων, αντί για διολίσθηση προς τον δεξιό ιδεολογικό εξτρεμισμό.
Πώς μπορεί να επηρεάσει την Ευρώπη το αποτέλεσμα στη Σαξονία – Ανχαλτ;
Στο άμεσο μέλλον δεν αναμένονται σοβαρές συνέπειες, καθώς το AfD δεν βρίσκεται στην εξουσία στη Γερμανία. Ωστόσο, το εκλογικό αποτέλεσμα δείχνει ότι ένα σημαντικό ταμπού έχει πλέον καταρρεύσει, τόσο στη Γερμανία όσο και σε άλλες χώρες.
Η Ακροδεξιά, με αντιμεταναστευτικές και ακόμη και ρατσιστικές πολιτικές, έχει γίνει πιο «κανονική». Η Γερμανία θεωρούνταν η χώρα όπου το σύνθημα «ποτέ ξανά» θα παρέμενε ισχυρό. Ως εκ τούτου, η πρώτη νίκη ακροδεξιού κόμματος από την περίοδο των Ναζί είναι ιδιαίτερα σοκαριστική.
Αν το AfD κυβερνήσει στο μέλλον τη Γερμανία, οι συνέπειες για την Ευρώπη θα είναι πολύ σοβαρές. Ο άμεσος κίνδυνος, σύμφωνα με τον καθηγητή, είναι να ενισχυθεί η ανησυχία των Χριστιανοδημοκρατών για πιθανές απώλειες ψηφοφόρων και να υιοθετήσουν λιγότερο φιλοουκρανικές και περισσότερο αντιμεταναστευτικές θέσεις.
Παράλληλα, η εξέλιξη στη Σαξονία – Ανχαλτ μπορεί να ενθαρρύνει και το γαλλικό ακροδεξιό κόμμα. Η πραγματική απειλή για την ΕΕ προέρχεται από τη Μαρίν Λε Πεν, εάν κερδίσει τις γαλλικές εκλογές.
Σε ποιες άλλες ευρωπαϊκές χώρες μπορεί να ενισχυθεί η Ακροδεξιά;
Το αποτέλεσμα στη Σαξονία – Ανχαλτ μπορεί να επηρεάσει τις εκλογές και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όχι απαραίτητα επειδή θα οδηγήσει ακροδεξιά κόμματα στην εξουσία. Οι περισσότερες χώρες κυβερνώνται από συνασπισμούς, όμως η άνοδος του AfD μπορεί να κάνει τα κεντροδεξιά κόμματα πιο νευρικά.
Υπάρχει ο κίνδυνος να ακολουθήσουν την τακτική των Χριστιανοδημοκρατών υπό τον Μερτς και να κινηθούν προς τα δεξιά, κάτι που, όπως επισημαίνει ο Ιαν Μπουρούμα, θα ήταν πολύ κακή επιλογή. Ακροδεξιά κόμματα μπορεί να ενισχυθούν στη Γαλλία και την Αυστρία.
«Η Ιταλία είναι ήδη εκεί, αν και η Μελόνι είναι αρκετά προσεκτική», αναφέρει. Στους κύκλους του AfD, μάλιστα, θέλουν να αποφύγουν αυτό που αποκαλούν «μελονισμό». Δεν επιθυμούν να ακολουθήσουν το μοντέλο της Μελόνι, καθώς θεωρούν ότι είναι πιο ριζοσπαστικοί.
Ριζοσπαστικά κόμματα έχουν ευκαιρίες σχεδόν παντού, ακόμη και στη Σκανδιναβία, αλλά και στη Βρετανία. «Είναι ένα πρόβλημα σχεδόν σε κάθε χώρα», καταλήγει ο ιστορικός.
