Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας παρουσίασε το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΕΧΠ-ΑΠΕ), ένα κείμενο που επιχειρεί να βάλει τάξη στην πολύπλοκη και συχνά ανοργάνωτη χωροθέτηση φωτοβολταϊκών και αιολικών σταθμών, θέτοντας σαφή όρια, κανόνες προστασίας και μακροπρόθεσμο ορίζοντα σχεδιασμού έως το 2050.
Στο κέντρο της μεταρρύθμισης βρίσκεται η εισαγωγή ενιαίων και αυστηρότερων κριτηρίων αποκλεισμού για περιοχές ιδιαίτερης περιβαλλοντικής και πολιτιστικής αξίας: Natura 2000 (με έμφαση στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας – ΖΕΠ), δάση και δασικές εκτάσεις, υγρότοποι Ραμσάρ, μνημεία και αρχαιολογικές ζώνες, περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μ., νησιωτικές και τουριστικές περιοχές. Στόχος, όπως τονίζει το ΥΠΕΝ, είναι η βιώσιμη ανάπτυξη να προχωρά με σεβασμό στο τοπίο, στη βιοποικιλότητα και στην πολιτιστική κληρονομιά.
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ καλύπτει πλέον το σύνολο των βασικών τεχνολογιών ΑΠΕ και αποθήκευσης ενέργειας: φωτοβολταϊκούς σταθμούς, αιολικά πάρκα, μικρά υδροηλεκτρικά, μονάδες βιομάζας, βιοαερίου και παραγωγής βιομεθανίου, γεωθερμία και —για πρώτη φορά— συστήματα αποθήκευσης (π.χ. μπαταρίες). Παράλληλα προβλέπει ρητές εξαιρέσεις ώστε να προστατευθούν οι ήδη λειτουργούσες ή προχωρημένες επενδύσεις και οι μικρές εγκαταστάσεις που εξαιρούνται από αδειοδοτήσεις.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη χωρική κατανομή των φωτοβολταϊκών. Εισάγεται οριζόντιο όριο κάλυψης γης από νέες εγκαταστάσεις ανά Περιφερειακή Ενότητα: το μέγιστο ποσοστό ορίζεται στο 1,5% της συνολικής έκτασης. Ο περιορισμός αυτός αφορά έργα χωρίς ήδη εκδοθείσα περιβαλλοντική αδειοδότηση και στοχεύει στην αποφυγή υπερσυγκέντρωσης, στην προστασία της παραγωγικής γης και στη μείωση της οπτικής και περιβαλλοντικής επιβάρυνσης.
Απαγορεύσεις για φωτοβολταϊκά ισχύουν οριζόντια σε περιοχές όπως:
- όλες οι περιοχές Natura 2000,
- δάση και δασικές εκτάσεις,
- υγρότοποι Ραμσάρ και μικροί νησιωτικοί υγρότοποι,
- εθνικοί δρυμοί, αισθητικά δάση και προστατευόμενα τοπία,
- μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, ιστορικοί τόποι, αρχαιολογικές ζώνες αυξημένης προστασίας,
- τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, ακτές κολύμβησης, περιοχές με πηγές υδροληψίας κ.ά.
Για την αιολική ενέργεια το πλαίσιο θέτει επίσης σαφείς ζώνες αποκλεισμού και όρους καταλληλότητας. Αιολικά πάρκα απαγορεύονται, μεταξύ άλλων, οριζόντια στην Αττική και στη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, σε περιοχές με υψόμετρο >1.200 μ., σε ΖΕΠ (εκτός εξαιρετικών περιπτώσεων) και σε μικρά νησιά έκτασης κάτω των 300 τ. χλμ., εκτός αν εξυπηρετούν κρίσιμες υποδομές ή είναι αναγκαία για την ασφάλεια του συστήματος.
Η εγκατάσταση αιολικών επιτρέπεται μόνο σε «Περιοχές Καταλληλότητας» που προσδιορίζονται με επιστημονικά κριτήρια: επαρκές αιολικό δυναμικό όπως αποτυπώνεται στον επίσημο αιολικό χάρτη της ΡΑΑΕΥ ή με πιστοποιημένες μετρήσεις, και πάντοτε με σεβασμό στα ειδικότερα περιβαλλοντικά όρια (π.χ. μη υπέρβαση φέρουσας ικανότητας ανά Δημοτική Ενότητα).
Ιδιαίτερη προστασία παρέχεται στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) του δικτύου Natura 2000: στην πράξη, η εγκατάσταση αιολικών επιτρέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση και υπό δυο σωρευτικές προϋποθέσεις —να προβλέπεται δηλαδή ρητά στην εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και να τεκμηριώνεται αιολικό δυναμικό άνω των 7,5 m/s (βάσει του χάρτη της ΡΑΑΕΥ).
Το νέο πλαίσιο ενισχύει και την πολιτιστική προστασία: όπου σχεδιάζονται έργα κοντά σε μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, ιστορικούς τόπους ή αρχαιολογικούς χώρους απαιτείται ειδική μελέτη θέασης που αξιολογεί την οπτική ένταξη και την επίδραση στο ιστορικό περιβάλλον.
Σημαντική είναι και η πρόβλεψη για τη θαλάσσια διάσταση: για πρώτη φορά συνδέεται η ανάπτυξη θαλάσσιων ΑΠΕ με τον συνολικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της χώρας. Το ΕΧΠ-ΑΠΕ εισάγει αποκλεισμούς, ειδικά κριτήρια και υποχρεωτικές εξειδικευμένες μελέτες για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των οικοσυστημάτων.
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ δεν αλλάζει αναδρομικά τους κανόνες για έργα που λειτουργούν ήδη ή έχουν προχωρήσει σημαντικά στην αδειοδότηση: διασφαλίζεται η συνέχεια και η ασφάλεια δικαίου για έργα που είτε έχουν ήδη λάβει άδεια είτε έχουν έγκριση τυπικής πληρότητας του φακέλου περιβαλλοντικής αδειοδότησης πριν από τη δημοσίευση του νέου πλαισίου σε ΦΕΚ.
Σημειώνεται επίσης η πολυεπίπεδη συντονισμένη προσέγγιση: για πρώτη φορά σχεδιάζονται ταυτόχρονα τρία Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια —για τις ΑΠΕ, τον Τουρισμό και τη Βιομηχανία— ώστε οι χρήσεις γης, οι τουριστικές δραστηριότητες και η βιομηχανική ανάπτυξη να εξετάζονται συνδυαστικά και όχι αποσπασματικά.
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση για 35 ημέρες, διαδικασία που το ΥΠΕΝ χαρακτηρίζει ως βήμα διαφάνειας και συμμετοχής για πολίτες, τοπικές κοινωνίες, δήμους, επιστημονικούς φορείς και επιχειρήσεις.
Στο συνολικό πλαίσιο, το εγχείρημα εντάσσεται στον εθνικό σχεδιασμό με ορίζοντα το 2050 και ευθυγραμμίζεται με το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ): στόχος είναι η αύξηση της συνεισφοράς των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή, η ενίσχυση υποδομών αποθήκευσης και διασυνδέσεων, καθώς και η καλύτερη αξιοποίηση χερσαίου και θαλάσσιου δυναμικού.
Το επιχείρημα του ΥΠΕΝ είναι σαφές: η ανάπτυξη των ΑΠΕ συμβάλλει στην ενεργειακή ασφάλεια και αυτονομία, μειώνει την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, βοηθά στη συγκράτηση του ενεργειακού κόστους και ενισχύει τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα της χώρας, υπό την προϋπόθεση όμως ότι θα προχωρήσει με κανόνες, χωρική ισορροπία και σεβασμό στο περιβάλλον και στις τοπικές κοινωνίες.
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ, όπως προβάλλεται από την κυβέρνηση, προσφέρει προβλεψιμότητα για επενδύσεις και αδειοδοτήσεις, μειώνει τις συγκρούσεις χρήσεων γης και επιχειρεί να δημιουργήσει γόνιμο έδαφος για μια πιο οργανωμένη, δίκαιη και βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση στην Ελλάδα.
