Η Ελβετία ανακοίνωσε ότι θα ανοίξει για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες σφραγισμένους φακέλους που αφορούν τον Γιόζεφ Μένγκελε, τον διαβόητο ναζί γιατρό του Άουσβιτς, σε μια κίνηση που ιστορικοί χαρακτηρίζουν ιστορικής σημασίας και αναμένεται να ρίξει νέο φως στη μεταπολεμική πορεία του.
Ο Μένγκελε, γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου» για τα φρικτά ιατρικά πειράματα στα οποία υπέβαλε κυρίως παιδιά και δίδυμα αδέλφια, καθώς και για τη συμμετοχή του στις επιλογές κρατουμένων προς τους θαλάμους αερίων, διέφυγε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο από την Ευρώπη. Χρησιμοποίησε πλαστά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού που εξασφάλισε μέσω του ελβετικού προξενείου στη Γένοβα και θεωρούνταν επί μακρόν ότι είχε καταφύγει στη Νότια Αμερική — κυρίως στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία.
Παρά ταύτα, οι φάκελοι που φυλάσσονταν κλειστοί στην Ελβετία περιείχαν ενδείξεις ότι ο Μένγκελε μπορεί να επέστρεψε μυστικά στην ευρωπαϊκή χώρα. Η Ελβετή ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι εντόπισε στοιχεία για παρουσία του Μένγκελε στη δεκαετία του 1960, ενώ αυστριακές μυστικές υπηρεσίες, σύμφωνα με έρευνές της, είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές ότι ο φυγάς ταξίδευε με ψευδώνυμο και πιθανόν βρισκόταν στο έδαφός τους.
Στο ήδη αμφιλεγόμενο υλικό περιλαμβάνονται και αρχεία των αστυνομικών αρχών της Ζυρίχης που δείχνουν πως η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα κοντά στο αεροδρόμιο, το οποίο τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961. Οι αναφορές καταγράφουν τη γυναίκα να συνοδεύεται από άγνωστο άνδρα, «χωρίς ποτέ να επιβεβαιωθεί αν επρόκειτο για τον ίδιο τον Μένγκελε».
Τα επίμαχα έγγραφα παρέμεναν μέχρι πρότινος σφραγισμένα: το 2019 είχε ανακοινωθεί ότι οι φάκελοι θα έμεναν κλειστοί έως το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας προσωπικών δεδομένων, με τις ελβετικές αρχές να απορρίπτουν επανειλημμένα αιτήματα πρόσβασης.
Ωστόσο, υπό την πίεση ιστορικών και δικαστικών προσφυγών, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών αναθεώρησε τη στάση της και ανακοίνωσε ότι θα επιτρέψει πρόσβαση στο υλικό. Δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί οι όροι δημοσιοποίησης και αρκετοί ερευνητές εκφράζουν ανησυχία ότι μεγάλα τμήματα των αρχείων θα δοθούν λογοκριμένα.
Ιστορικοί ελπίζουν ότι τα έγγραφα μπορεί να φωτίσουν όχι μόνο τις κινήσεις του Μένγκελε μετά τον πόλεμο, αλλά και ενδεχόμενες επαφές μεταξύ ελβετικών αρχών και ξένων μυστικών υπηρεσιών, όπως η Μοσάντ, που εκείνη την περίοδο κυνηγούσε ναζί φυγάδες στη Νότια Αμερική.
Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε λογοδότησε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 με ψεύτικη ταυτότητα, ενώ «η πραγματική του ταυτότητα επιβεβαιώθηκε οριστικά το 1992 μέσω εξετάσεων DNA». Παρά τον θάνατό του, το μυστήριο γύρω από τη διαδρομή και τις πιθανές διασυνδέσεις του παραμένει ζωντανό — και πολλοί αναμένουν ότι το άνοιγμα των αρχείων θα δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα δεκαετιών.
