Η Ελλάδα γερνάει και, την ίδια ώρα, η ποιότητα ζωής των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας εξαρτάται ολοένα περισσότερο από το εισόδημα, την οικογενειακή στήριξη και την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες. «Σήμερα στην Ελλάδα το 22,8% του πληθυσμού αποτελείται από ηλικιωμένους και προβλέπεται το 2050 το ποσοστό αυτό να φτάσει το 37% συγκριτικά με το 29% της ΕΕ», προειδοποιεί η Eurostat.
Η δημογραφική τάση είναι σαφής και, όπως όλα δείχνουν, δύσκολα θα αναστραφεί τα επόμενα χρόνια και δεκαετίες. Για πολλούς ηλικιωμένους, όμως, η φυσική φθορά δεν είναι η μοναδική δυσκολία. Η κοινωνική απομόνωση, η υλική αποστέρηση και η περιορισμένη ή μετ’ εμποδίων πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική φροντίδα συμπληρώνουν μια ιδιαίτερα πιεστική καθημερινότητα.
Η γήρανση έχει, επομένως, και ταξικό πρόσημο. Ο διαχωρισμός σε «έχοντες» και «μη έχοντες» είναι παρών και σε αυτό το στάδιο της ζωής. Σύμφωνα με την «Ερευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών: Ετος 2025» της ΕΛΣΤΑΤ, το 27,7% των ατόμων άνω των 65 ετών βρίσκεται αντιμέτωπο με κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού.
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι κρίσιμο: πόσο «ίσοι» είμαστε απέναντι στην «ποιοτική γήρανση»; Πού τελειώνει η ατομική ευθύνη και πού αρχίζει η υποχρέωση του κράτους πρόνοιας να διασφαλίσει αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης; Η απάντηση περνά μέσα από τέσσερις βασικούς τομείς: τις συντάξεις, την υγεία, τη μακροχρόνια φροντίδα και την υποστήριξη στο σπίτι.
1. Φροντίδα στο σπίτι: Καλή αλλά λίγη
Το συγγενικό και κοινωνικό δίκτυο μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό για έναν ηλικιωμένο άνθρωπο. «Αν κάποιος ζει μόνος σε μεγάλο σπίτι στα προάστια, μπορεί να είναι τελικά πιο δυστυχής από κάποιον φτωχότερο, που διαθέτει όμως δίκτυο φίλων και συγγενών να τον στηρίζει», υποστηρίζει ο Πλάτων Τήνιος, οικονομολόγος και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», μέσα από το οποίο η Μαρία Ζήση, κοινωνική λειτουργός και υποψήφια διδάκτορας ΕΚΠΑ στο τμήμα Κοινωνιολογίας, προσφέρει τις υπηρεσίες της στον Δήμο Νέας Φιλαδέλφειας – Νέας Χαλκηδόνας. Όπως εξηγεί, οι κοινωνικοί λειτουργοί λειτουργούν ως πρόσωπα αναφοράς για τους ωφελούμενους και ως «αντίδοτο» στη μοναξιά τους.
«Ως πρωτοποριακή υπηρεσία κατ’ οίκον κοινωνικής φροντίδας το «Βοήθεια στο Σπίτι» υποστηρίζει ηλικιωμένους και άτομα με αναπηρία. Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, το πρόγραμμα εξυπηρετεί 67.547 ανθρώπους σε 281 δήμους της χώρας».
Οι εργαζόμενοι πραγματοποιούν τακτικές και προγραμματισμένες επισκέψεις, καλύπτοντας σε έναν βαθμό το κενό που αφήνει η απουσία συγγενών. «εκτιμούν τις ανάγκες τους, σχεδιάζουν παρεμβάσεις με σεβασμό στις επιθυμίες και τις δυνατότητές τους και κινητοποιούν τις κατάλληλες υπηρεσίες, καθώς οι συνθήκες της ζωής τους μεταβάλλονται. Η σταθερή παρουσία των εργαζομένων δημιουργεί σχέσεις εμπιστοσύνης και ουσιαστική γνώση των ανθρώπων και της τοπικής κοινωνίας, που αποδείχθηκε ιδιαίτερα σημαντική κατά την περίοδο της πανδημίας».
2. Συντάξεις: Από τα ψηλά στα χαμηλά
Για τους ανθρώπους της τρίτης και της τέταρτης ηλικίας, η σύνταξη αποτελεί συνήθως τη βασική πηγή εισοδήματος. Καθορίζει την αγοραστική δύναμη, την πρόσβαση σε υπηρεσίες και, τελικά, το επίπεδο διαβίωσης.
Το χάσμα ανάμεσα στους υψηλά και τους χαμηλά αμειβόμενους συνταξιούχους αποτυπώνεται στον δείκτη ανισότητας S80/S20. Με βάση τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, ο δείκτης για τα άτομα άνω των 65 ετών αυξήθηκε κατά 0,14 μονάδες και διαμορφώθηκε στο 4,19. Αυτό σημαίνει ότι το πλουσιότερο 20% των ηλικιωμένων και συνταξιούχων έχει εισοδήματα πάνω από τέσσερις φορές υψηλότερα από το φτωχότερο 20%.
Παράλληλα, σε επίσημη έκθεση του υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων για την απεικόνιση των συνταξιοδοτικών παροχών «προκύπτει ότι η πλειονότητα των κυρίων συντάξεων βρίσκεται στο εύρος 500-1.000 ευρώ».
«Αν μιλάμε για συντάξεις, η κατάσταση είναι καλύτερη από ό,τι ήταν παλιά – με την έννοια ότι το σύστημα είναι πιο ισότιμο από ό,τι ήταν. Παρά ταύτα, εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ όσων δούλεψαν στο Δημόσιο ή σε μεγάλες επιχειρήσεις και στην πλειοψηφία. Ομως, όταν η τρίτη ηλικία είναι λιγότερο ομοιογενής, η κοινωνική πολιτική (οφείλει να) είναι ευρύτερη από επιδοματική – να επεκτείνεται στη φροντίδα και τις υπηρεσίες. Εκεί υστερούμε πολύ», σχολιάζει ο Πλάτων Τήνιος.
3. Υπηρεσίες υγείας: Η πολυτέλεια
Η πρόσβαση στην υγεία δεν είναι ισότιμη ούτε αυτονόητη. Οι ηλικιωμένοι που διαθέτουν οικονομίες μπορούν να απευθυνθούν στον ιδιωτικό τομέα και να εξασφαλίσουν ταχύτερα ποιοτικές υπηρεσίες. Για την πλειονότητα, όμως, οι περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες σημαίνουν αναμονή για ένα χειρουργείο, ένα ιατρικό ραντεβού ή ακόμη και μια απλή, αλλά αναγκαία, εξέταση.
«Το 2025, το 11,5% του πληθυσμού ανέφερε ακάλυπτες ιατρικές ανάγκες εξαιτίας οικονομικών παραγόντων, μεγάλων λιστών αναμονής και απόστασης», καταγράφει η ΕΛΣΤΑΤ στη σχετική έκθεσή της για τις συνθήκες διαβίωσης στην Ελλάδα – ποσοστό πολύ υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (2,4%)».
«Η οικονομική στενότητα εντείνει τις κοινωνικές ανισότητες, περιορίζοντας τη δυνατότητα κάλυψης βασικών αναγκών και πρόσβασης σε υπηρεσίες περίθαλψης. Πολλές ηλικιωμένες γυναίκες βρίσκονται σε ακόμη δυσμενέστερη θέση, καθώς οι χαμηλότερες συντάξεις, η μοναχική διαβίωση και οι μακροχρόνιες ευθύνες απλήρωτης οικογενειακής φροντίδας επηρεάζουν τις συνθήκες ζωής τους», σημειώνει η Μαρία Ζήση.
4. Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων: Για «χοντρά» πορτοφόλια
Για όσους δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν ή δεν έχουν υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον, οι Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων αποτελούν συχνά τη μοναδική λύση. Η πρόσβαση σε αυτές, ωστόσο, μόνο εύκολη δεν είναι.
«Η αλληλεπίδραση βιωσιμότητας, ανθεκτικότητας και κοινωνικού αντίκτυπου: Η περίπτωση των Μονάδων Φροντίδας Ηλικιωμένων (ΜΦΗ) στην Ελλάδα» είναι ο τίτλος διετούς έρευνας, η οποία πραγματοποιήθηκε από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών την περίοδο 2023-2025, στο πλαίσιο της δράσης του ΕΛΙΔΕΚ με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Η επιστημονικά υπεύθυνη της έρευνας, καθηγήτρια του ΟΠΑ Ελένη Σαλαβού, και η ερευνητική της ομάδα χαρτογράφησαν τις ΜΦΗ σε ολόκληρη τη χώρα. Η μελέτη βασίστηκε σε δείγμα 196 μονάδων, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περισσότερες από τις μισές υφιστάμενες δομές, και εξέτασε τον αριθμό, τη γεωγραφική κατανομή, την πρόσβαση και τις επενδύσεις στη μακροχρόνια φροντίδα.
Σύμφωνα με την έρευνα, «στην Ελλάδα, το 90% των ηλικιωμένων λαμβάνει άτυπη φροντίδα από συγγενείς, φίλους και φροντιστές. Ωστόσο, 680.000 ηλικιωμένοι έχουν ανάγκες μακροχρόνιας φροντίδας, από τους οποίους το 25% έχει μέτριες ή πολύ σοβαρές δυσκολίες αυτο-εξυπηρέτησης. Τελικά, μόλις το 7% μπορεί να ικανοποιηθεί σε ΜΦΗ. Παρά το ότι οι ΜΦΗ είναι δομημένες μορφές οργάνωσης όπου τα ηλικιωμένα άτομα διαβιούν, υποστηρίζονται και νοσηλεύονται συνιστούν ένα πολύ μικρό ποσοστό των επίσημων υπηρεσιών φροντίδας μαζί με πιο συλλογικούς φορείς, όπως είναι τα ΚΑΠΗ, και φορείς (όπως οι δήμοι) που παρέχουν φροντίδα στο σπίτι».
Η χαρτογράφηση εντόπισε 300 ΜΦΗ, με την κατανομή τους να παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ανά Περιφέρεια, οργανωτική μορφή και ζήτηση. «η χαρτογράφηση οδήγησε στον εντοπισμό 300 ΜΦΗ στην Ελλάδα των οποίων η ανάλυση έδειξε ανομοιόμορφη κατανομή ανά Περιφέρεια, οργανωτική μορφή και ζήτηση για τις παρεχόμενες υπηρεσίες τους. Διαπιστώθηκε ότι στην πλειονότητά τους βρίσκονται στον αστικό ιστό, είναι ιδιωτικές και κερδοσκοπικού χαρακτήρα».
Το κόστος αποτελεί έναν ακόμη καθοριστικό παράγοντα αποκλεισμού. Οι τιμές σε μια ποιοτική και ελεγχόμενη ιδιωτική μονάδα κυμαίνονται από 1.200 έως 3.500 ευρώ τον μήνα, ανάλογα με την πάθηση του ηλικιωμένου, όπως κινητικά προβλήματα, άνοια ή Αλτσχάιμερ, αλλά και τον τύπο του δωματίου.
Ακόμη και ένας συνταξιούχος με σχετικά «καλή» σύνταξη δυσκολεύεται να καλύψει μόνος του το χαμηλότερο κόστος. Έτσι, η οικονομική επιβάρυνση μεταφέρεται συνήθως στα παιδιά ή σε άλλους συγγενείς, επηρεάζοντας τον προϋπολογισμό ολόκληρης της οικογένειας.
Οπως επισημαίνει η Μαρία Ζήση, «οι δημόσιες δομές μακροχρόνιας φροντίδας παραμένουν περιορισμένες, ενώ το υψηλό κόστος της ιδιωτικής κλειστής φροντίδας βρίσκεται σε μεγάλη αναντιστοιχία με τις χαμηλές συντάξεις και τα εισοδήματα πολλών νοικοκυριών».
Από την έρευνα του ΟΠΑ προκύπτει ακόμη ότι κράτος και φορείς δεν «επενδύουν» επαρκώς στη μακροχρόνια φροντίδα, καθώς «τα διαθέσιμα κρεβάτια σε ΜΦΗ αντιστοιχούν μόλις 2,5 ανά 1.000 άτομα, τη στιγμή που ο αντίστοιχος μέσος όρος για τα 31 κράτη – μέλη του ΟΟΣΑ είναι 45,3».
Την ίδια στιγμή, καταγράφονται «περιορισμένη δημόσια δαπάνη για ΜΦΗ, έλλειψη ενός ρυθμιστικού πλαισίου που να εγγυάται την εύρυθμη λειτουργία τους και συνεχείς πιέσεις για λήψη μέτρων λιτότητας». Η εικόνα αυτή αποτυπώνει τις μεγάλες ανισότητες που συνοδεύουν τη γήρανση στην Ελλάδα και τα όρια μιας πολιτικής που δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην καταβολή συντάξεων ή επιδομάτων.

