«Επιθυμώ αλλαγή!»

Share

Η Ρωσία ήταν και είναι πολιτική. Ένα σύμβολο ατέρμονης πολιτικής διαπάλης, η οποία συνεχίζεται εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα και περνά από τις ελπίδες της Γκλάσνοστ και της Περεστρόικα στην αυταρχική παλινόρθωση του Βλαντίμιρ Πούτιν.

Το 2022 αποτέλεσε ακόμη ένα σημείο καμπής. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ανέτρεψε ισορροπίες στην εξωτερική πολιτική, τη διεθνή οικονομία και την παγκόσμια ασφάλεια. Η χώρα έπαψε να θεωρείται ο υποτακτικός και καλός γείτονας της δεκαετίας του 1990 ή ο τόπος των ευκαιριών για τις δυτικές επιχειρήσεις και ταυτίστηκε ξανά με τον φόβο.

Σου αρέσει να διαβάζεις τον ΑΘΛΟ;Βλέπε συχνότερα τις ειδήσεις μας στις Κορυφαίες Ειδήσεις της Google.

Έναν φόβο που ενίσχυσαν οι αναφορές στο πυρηνικό οπλοστάσιο της Μόσχας και η διαρκής ανησυχία για μια ρωσική επίθεση προς τη Δύση. Την ίδια στιγμή, στο εσωτερικό της χώρας, το καθεστώς Πούτιν εξαπέλυσε το τελειωτικό χτύπημα στην αντιπολίτευση, ενώ οι αντιφρονούντες προσπαθούσαν με κάθε μέσο να αντισταθούν σε μια όλο και πιο αυταρχική και κατασταλτική πολιτική.

Οι μαζικές διαδηλώσεις συνοδεύτηκαν από άγρια καταστολή και χιλιάδες συλλήψεις. Υπολογίζεται ότι μόνο μέσα στο 2022 συνελήφθησαν περισσότεροι από 16.000 άνθρωποι. Αρκετοί άνδρες έλαβαν κλήσεις κατάταξης ακόμη και μέσα στα αστυνομικά τμήματα.

Ποιος μπορεί να ξεχάσει τη Μαρίνα Οβσιανίκοβα, η οποία εισέβαλε στο ζωντανό δελτίο του Πρώτου Καναλιού κρατώντας πλακάτ με το μήνυμα «No war»; Ή τον Αλεξέι Ναβάλνι, έναν χρόνο νωρίτερα, όταν επέστρεψε στη Ρωσία από το Βερολίνο, όπου ανάρρωνε μετά τη δηλητηρίασή του με Νόβιτσοκ, το δηλητήριο – φετίχ των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών;

Το μαζικό κύμα φυγής των Ρώσων αντιφρονούντων, που ξεκίνησε το 2022, μετέφερε τον πυρήνα του κινήματος αλλαγής σε φιλελεύθερα περιβάλλοντα του εξωτερικού. Εκεί περιμένει τη στιγμή που θα μπορέσει να συνδεθεί ξανά με τις εξελίξεις στο εσωτερικό της χώρας.

Και τότε ο Viktor Tsoi θα αρχίσει να ακούγεται και πάλι στους δρόμους της Ρωσίας.

Ο Tsoi υπήρξε ένας από τους ήρωες της ροκ σκηνής της ΕΣΣΔ. Σε ένα από τα σκοτεινά κτίρια του παλιού Λένινγκραντ εργαζόταν σε ένα υπόγειο λεβητοστάσιο, γνωστό ως Καμτσάτκα, σε μια δουλειά που απαιτούσε να φτυαρίζει ασταμάτητα κάρβουνο για να θερμαίνει το κτίριο.

Από εκείνο το περιβάλλον, που θα μπορούσε να έχει ξεπηδήσει από διήγημα του Ντοστογέφσκι αν ζούσε την εποχή του υπαρκτού σοσιαλισμού, οραματιζόταν την αλλαγή και έγραφε τους στίχους των Kino. Το τραγούδι «Θέλω αλλαγή!» (Хочу перемен!) έγινε ύμνος της Γκλάσνοστ και της Περεστρόικα.

Το ίδιο σύνθημα ακούστηκε στα οδοφράγματα των υπερασπιστών του Οίκου των Σοβιέτ απέναντι στους σκληροπυρηνικούς κομμουνιστές, κατά το Πραξικόπημα του Αυγούστου του 1991. Επανήλθε στο Ευρωμαϊντάν του 2014, στις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις της Λευκορωσίας τον χειμώνα του 2020 και σε πολλές ακόμη αντικαθεστωτικές κινητοποιήσεις στον μετασοβιετικό κόσμο.

Ο Viktor Tsoi πέθανε μόλις στα 28 του χρόνια, όταν αποκοιμήθηκε στο τιμόνι και το αυτοκίνητό του προσέκρουσε σε επαρχιακό δρόμο της Λετονίας. Η φωνή του, ωστόσο, επέζησε και συνδέθηκε με κάθε νέα διεκδίκηση ελευθερίας.

Τον Δεκέμβριο του 2011, η Ρωσία έζησε ίσως την τελευταία μεγάλη ευκαιρία να ανακόψει τον αυταρχικό κατήφορο. Οι βουλευτικές εκλογές είχαν διεξαχθεί μέσα σε κλίμα δυσπιστίας και έντονης δυσαρέσκειας, καθώς πολλοί προεξοφλούσαν μαζική νοθεία.

Βρισκόμουν τότε στη Ρωσία, ανάμεσα στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη, παίρνοντας συνεντεύξεις από ηγέτες της ρωσικής εθνικιστικής αντιπολίτευσης για το διδακτορικό μου. Λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, γνώρισα μια ομάδα ξένων δημοσιογράφων που θα ταξίδευαν στην Ουφά ως εκλογικοί παρατηρητές. Ο διοργανωτής μού ζήτησε να τους ακολουθήσω και φυσικά δέχτηκα.

Δεν είχα δει ποτέ στη ζωή μου τόσο χιονισμένο τοπίο, αλλά ούτε και τόσο διεφθαρμένες εκλογές. Κάλπες είχαν στηθεί σε εμπορικά κέντρα, κάτω από οροφές με καθρέφτες, ώστε να μπορεί κανείς εύκολα να ζουμάρει με την κάμερα στο ψηφοδέλτιο. Μικρές και μεγαλύτερες παρατυπίες έθεταν υπό αμφισβήτηση ακόμη και τη μυστικότητα της ψήφου.

Το αποκορύφωμα ήρθε στη συνεδρίαση της εφορευτικής επιτροπής, κατά την καταμέτρηση. Ήμασταν τρεις δυτικοί παρατηρητές και μας έβγαλαν και τους τρεις από την αίθουσα με συνοπτικές διαδικασίες.

Η φιλελεύθερη, η αριστερή και η εθνικιστική αντιπολίτευση κάλεσαν τους πολίτες στους δρόμους. Για πρώτη φορά οι ηγέτες τους ένωσαν τις δυνάμεις τους στην Πλατεία Μπολότναγια, στις 10 Δεκεμβρίου, διεκδικώντας ένα δημοκρατικό σύστημα.

Οι διαδηλώσεις, με επίκεντρο τη Μόσχα, εξαπλώθηκαν γρήγορα στην Αγία Πετρούπολη, όπου με βρήκαν, αλλά και σε πολλές πόλεις της περιφέρειας. Το σύνθημα «Για καθαρές εκλογές» ένωσε το πρώτο κύμα του προδημοκρατικού κινήματος και σύντομα μετατοπίστηκε προς την αμφισβήτηση του ίδιου του καθεστώτος Πούτιν, προς την απαίτηση για μια «Ρωσία χωρίς Πούτιν».

Εκείνη την εποχή δεν μπορούσα να φανταστώ ότι οι Ρώσοι θα διεκδικούσαν μαζικά την ελευθερία τους για τελευταία φορά. Από το 2012 και μετά, το προδημοκρατικό ρεύμα άρχισε να υποχωρεί. Μετά και το σοκ που προκάλεσε στη ρωσική κυβέρνηση το Ευρωμαϊντάν στο Κίεβο το 2014, η ήδη λαβωμένη δημοκρατία της χώρας μπήκε σε ελεύθερη πτώση.

Ακολούθησαν συστηματικές επιχειρήσεις διάλυσης της αντιπολίτευσης και της φιλελεύθερης κοινωνίας των πολιτών. Οι νόμοι για τους «ξένους πράκτορες», για την «προπαγάνδα μη παραδοσιακών σχέσεων» και για την «προσβολή θρησκευτικού συναισθήματος» αποτέλεσαν εργαλεία καταστολής, ενώ τα ανεξάρτητα ΜΜΕ εκκαθαρίστηκαν.

Παράλληλα, δολοφονήθηκαν δημοφιλείς ηγέτες, όπως ο Μπόρις Νεμτσόμ και ο Αλεξέι Ναβάλνι, άλλοι οδηγήθηκαν στη φυλακή και πολλοί αναγκάστηκαν να αυτοεξοριστούν.

Η πορεία προς αυτή την πραγματικότητα είχε αρχίσει νωρίτερα. Το 2008, όταν ολοκληρωνόταν η δεύτερη προεδρική θητεία του και το Σύνταγμα δεν του επέτρεπε να διεκδικήσει τρίτη συνεχόμενη θητεία, ο Πούτιν παρουσίασε ανοιχτά στο τηλεοπτικό κοινό τον στενό συνεργάτη του και τότε αντιπρόεδρο Ντμίτρι Μεντβέντεφ ως τον επόμενο πρόεδρο της Ρωσίας.

Μετά την εκλογή του Μεντβέντεφ στην προεδρία, ο Πούτιν ανέλαβε πρωθυπουργός. Έτσι γεννήθηκε ο όρος ταντεμοκρατία (tandemocracy), ένας νεολογισμός της πολιτικής επιστήμης που έφερε ξανά στην επιφάνεια μνήμες του μονοκομματικού συστήματος της Σοβιετικής Ένωσης.

Ύστερα από συνταγματική αναθεώρηση, η προεδρική θητεία αυξήθηκε από τέσσερα σε έξι χρόνια. Ο επόμενος πρόεδρος θα είχε πλέον δυνητικά δώδεκα χρόνια μπροστά του για να αποτελειώσει όσα ψήγματα δημοκρατίας είχαν απομείνει όρθια.

Η δική μου σχέση με τη Ρωσία είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, όταν αναζητούσα απαντήσεις στις μεταβάσεις από το ένα πολιτικό και οικονομικό σύστημα στο άλλο.

Ήταν 9 Νοεμβρίου όταν οι Ανατολικοβερολινέζοι πέρασαν κατά χιλιάδες το συνοριακό πέρασμα της Bornholmer Strasse. Η διάλυση της ΕΣΣΔ που ακολούθησε γέμισε άλλους με ενθουσιασμό και άλλους με πικρία. Όταν ήρθε η δική μου σειρά να αποφασίσω, η μετάβαση από τις μονοκομματικές σοσιαλιστικές στις φιλελεύθερες καπιταλιστικές κοινωνίες είχε ήδη διανύσει δεκαπέντε χρόνια.

Το Βερολίνο ήταν τότε μια φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου, με κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα. Το ορόσημο της ΛΓΔ, Palast der Republik, στεκόταν ακόμη στη θέση του, ενώ η ταινία «Goodbye Lenin» θύμισε σε όλους πως η Karl Marx Allee, που ξεκινά από την Alexanderplatz, κατασκευάστηκε για να ενώσει το Βερολίνο με τη Μόσχα.

Για το μεταπτυχιακό μου στις Ευρωπαϊκές Σπουδές βρέθηκα ακόμη πιο ανατολικά, στα σύνορα με την Πολωνία. Για να ταξιδέψω στο Frankfurt an der Oder έπαιρνα τα ίδια τρένα με τους πολωνούς εργάτες, που (ξανα)έχτιζαν τα κτίρια του Βερολίνου, και τις πολωνές καθαρίστριες, που τα καθάριζαν.

Εκεί γνώρισα τις σπουδές της μετάβασης από το ένα σύστημα στο άλλο, τη λεγόμενη transitology. Μελέτησα την οικονομική μετάβαση της Ρωσίας και της Ανατολικής Ευρώπης, τις θεραπείες – σοκ, τα επιτυχημένα και τα αποτυχημένα πειράματα, τα νέα πολιτικά συστήματα που αναδύθηκαν, τη σχέση τους με το κέντρο της πρώην αυτοκρατορίας, τον εθνικισμό και την Ακροδεξιά, αλλά και τις σχέσεις της Ρωσίας με τις γειτονικές χώρες και την Ευρώπη.

Κάπου εκεί κατέληξα πως οι απαντήσεις που αναζητούσα κρύβονταν τελικά στη Ρωσία και όχι στο Βερολίνο. Έμαθα ρωσικά, έκανα αίτηση ως επισκέπτρια ερευνήτρια σε ανεξάρτητο κοινωνιολογικό ινστιτούτο στο κέντρο της Αγίας Πετρούπολης και έφυγα για να γνωρίσω τη Ρωσία του νέου Μιλένιουμ.

Η Αγία Πετρούπολη ήταν μια μεγαλειώδης πόλη που προσπαθούσε να ξαναβρεί την ορμή της. Τα Χειμερινά Ανάκτορα προκαλούσαν ακόμη δέος σε όποιον διέσχιζε την πλατεία μπροστά από την κεντρική είσοδο, ίσως και λόγω του «Οκτώβρη» του Αϊζενστάιν.

Η Nevski Prospekt δεν ήταν ακόμη καλογυαλισμένη. Τα περισσότερα καταστήματα και εστιατόρια ήταν ρωσικά, ενώ οι διεθνείς αλυσίδες μόλις άρχιζαν να κάνουν την εμφάνισή τους. Στους δρόμους κυκλοφορούσαν αρκετοί ξένοι, όχι μόνο τουρίστες, αλλά και κάτοικοι που εργάζονταν σε διεθνείς οργανισμούς και ΜΚΟ.

Λευκές νύχτες, μαύρα κτίρια. Άνθρωποι στους δρόμους, γιορτινή ατμόσφαιρα, συναυλίες. Και λίγο πιο έξω από το κέντρο, κτίρια ετοιμόρροπα και εγκαταλειμμένα στη μοίρα τους.

Μύγες πετούσαν σε σμήνη στο φουαγέ, τζάμια ήταν σπασμένα και λάμπες χαλασμένες. «Δεν έχετε διαχειριστή εδώ να αναλάβει να τα επιδιορθώσει;». Η απάντηση ήταν αποκαλυπτική: «Είχαμε, αλλά όταν δίνεις χρήματα σε κάποιον για να κάνει επισκευές, πάει και τα πίνει».

Η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους άλλους ήταν διάχυτη. Η εικόνα που αποκόμισα από τη διαμονή μου στην Αγία Πετρούπολη, αλλά και από τις σύντομες επισκέψεις μου στη Μόσχα και στο Τγιουμέν της Δυτικής Σιβηρίας, ήταν πως ζούσαν σε μια κοινωνία όπου «όλοι εναντίον όλων».

Η πρώτη θητεία του Πούτιν συνέπεσε με περίοδο οικονομικής άνθησης. Το 2004 η Ρωσία κατέγραψε μία από τις καλύτερες επιδόσεις της σύγχρονης ιστορίας της και δημιουργήθηκε μια νέα ρωσική μεσαία τάξη. Παρ’ όλα αυτά, τα σημάδια της εποχής Γέλτσιν και της οικονομικής κρίσης του 1998 παρέμεναν ορατά.

Το βιοτικό επίπεδο ήταν χαμηλό και ο πληθωρισμός πίεζε τα κατώτερα στρώματα. Πολλοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να επιβιώσουν. Στις γωνίες των κεντρικών δρόμων της Αγίας Πετρούπολης έβλεπες ορχήστρες να παίζουν κλασική μουσική, ενώ τα εισιτήρια για το θέατρο Μπολσόι κόστιζαν όσο ένα εισιτήριο κινηματογράφου στην Αθήνα.

Για τους Ρώσους και όσους μιλούσαν ρωσικά υπήρχαν, βέβαια, διαφορετικές τιμές από εκείνες για τους τουρίστες. Πολλοί ιδιοκτήτες ΙΧ λειτουργούσαν τα αυτοκίνητά τους ως πειρατικά ταξί: σήκωνες το χέρι και κάποιος σταματούσε. Στα καταστήματα μπορούσες να βρεις τεράστια γκάμα από πειρατικά CD και DVD.

Στους επαρχιακούς δρόμους, αστυνομικοί σταματούσαν αυτοκίνητα για οποιαδήποτε αφορμή, έκοβαν κλήσεις και στη συνέχεια τις έσβηναν με το κατάλληλο λάδωμα. Στους σιδηροδρομικούς σταθμούς της Σιβηρίας, οι μπάμπουσκες πουλούσαν παστό ψάρι και χειροτεχνίες.

Δύο μήνες νωρίτερα, στις 12 Ιουνίου 1990, ο Γέλτσιν είχε υπογράψει τη Διακήρυξη της Κρατικής Κυριαρχίας της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας (ΡΣΟΣΔ). Με αυτήν κατοχυρωνόταν η υπεροχή των νόμων της ΡΣΟΣΔ έναντι των ενωσιακών νόμων της ΕΣΣΔ στο έδαφός της, σε ένα καθοριστικό βήμα προς την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

Η ιστορία της Ρωσίας δεν είναι, όμως, μια γραμμική διαδρομή από τον αυταρχισμό προς τη δημοκρατία. Στο επιχείρημα ότι οι Ρώσοι δεν έχουν εμπειρία από δημοκρατία και γι’ αυτό δεν τη διεκδικούν, η απάντηση είναι διαφορετική: ακριβώς επειδή η εμπειρία τους με τη δημοκρατία υπήρξε σύντομη, την αναζητούν πολύ πιο δυναμικά από εμάς, τους δημοκρατικά χορτάτους Ευρωπαίους.

Εμείς είμαστε έτοιμοι να την παραχωρήσουμε στα ακροδεξιά κόμματα, με αντάλλαγμα την υπόσχεση οικονομικής ευμάρειας και πολιτισμικής καθαρότητας. Εκείνοι, αντίθετα, γνωρίζουν τι σημαίνει να τη χάνεις.

ΟΙ ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗΣ
ΟΙ ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ