Το κρίσιμο στοίχημα για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι να μετατρέψει την επιστημονική γνώση σε παραγωγή μεγάλης κλίμακας και να περιορίσει την εξάρτησή της από την Κίνα σε κρίσιμες πρώτες ύλες και προηγμένες τεχνολογίες. Στο επίκεντρο της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής βρίσκονται οι μπαταρίες χωρίς λίθιο, οι ανακυκλώσιμες ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά υψηλής απόδοσης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προγραμματίζει να παρουσιάσει στις 18 Νοεμβρίου την πρωτοβουλία για την Ευρωπαϊκή Πράξη Προηγμένων Υλικών (Advanced Materials Act), ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο που φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο παραγωγής και αξιοποίησης των υλικών του μέλλοντος.
Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται η δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων, οι κοινές προμήθειες πρώτων υλών από τα κράτη-μέλη και η πιθανή επιβολή ελέγχων στις εξαγωγές συγκεκριμένων υλικών. Στόχος είναι η ευρωπαϊκή βιομηχανία να μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και σε περιόδους διεθνών κρίσεων, εμπορικών περιορισμών ή διαταραχών στις αλυσίδες εφοδιασμού.
Η ανάγκη για αλλαγή γίνεται ακόμη πιο έντονη λόγω της κινεζικής υπεροχής στον τομέα των προηγμένων υλικών. Η Κίνα καταγράφει περίπου εξαπλάσιες αιτήσεις για διπλώματα ευρεσιτεχνίας σε σύγκριση με την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τις Ηνωμένες Πολιτείες, αν και μεγάλο μέρος αυτών αφορά προστασία αποκλειστικά στην κινεζική αγορά. Στις διεθνείς αιτήσεις, οι διαφορές μεταξύ των τριών οικονομικών δυνάμεων είναι σαφώς μικρότερες.
Παρά τη σημαντική επιστημονική υποδομή της, η Ευρώπη δυσκολεύεται να μετατρέψει την έρευνα σε ανταγωνιστικά βιομηχανικά προϊόντα. Σύμφωνα με τα στοιχεία των προπαρασκευαστικών εργασιών, στην ΕΕ λειτουργούν 2.943 υποδομές έρευνας και ανάπτυξης προηγμένων υλικών, οι οποίες χρειάζονται επενδύσεις από 900 εκατομμύρια έως 2,1 δισεκατομμύρια ευρώ μέσα στην επόμενη πενταετία για τον εκσυγχρονισμό τους.
Το μεγαλύτερο κενό εντοπίζεται στη μετάβαση από το εργαστήριο στην παραγωγή. Περίπου το 64% των ευρωπαϊκών ερευνητικών εγκαταστάσεων επικεντρώνεται στα αρχικά στάδια ανάπτυξης νέων υλικών, ενώ μόλις το 36% δραστηριοποιείται σε πιο προχωρημένες φάσεις, κοντά στη βιομηχανική αξιοποίηση.
Η απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική ανακάλυψη και την εμπορική εφαρμογή μπορεί να ξεπεράσει τα δέκα χρόνια, περιορίζοντας την ικανότητα της Ευρώπης να ανταγωνιστεί την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μία από τις βασικές τεχνολογικές κατευθύνσεις αφορά τις μπαταρίες ιόντων νατρίου. Το νάτριο είναι πολύ πιο άφθονο στη φύση και η αξιοποίησή του θα μπορούσε να μειώσει τη χρήση λιθίου, περιορίζοντας την εξάρτηση από πρώτες ύλες των οποίων η εξόρυξη και η επεξεργασία συγκεντρώνονται σε περιορισμένο αριθμό χωρών.
Οι συγκεκριμένες μπαταρίες παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σταθερή αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας, κυρίως σε εγκαταστάσεις ανανεώσιμων πηγών και ηλεκτρικά δίκτυα. Ωστόσο, δεν αποτελούν ακόμη πλήρη εναλλακτική λύση για όλες τις χρήσεις των μπαταριών λιθίου. Η χαμηλότερη ενεργειακή πυκνότητα περιορίζει την ανταγωνιστικότητά τους σε εφαρμογές όπου το βάρος και ο όγκος έχουν καθοριστική σημασία, όπως σε πολλά ηλεκτρικά αυτοκίνητα.
Στον τομέα της αιολικής ενέργειας, η ευρωπαϊκή έρευνα στρέφεται στην ανάπτυξη νέων σύνθετων υλικών για ανεμογεννήτριες, με στόχο τη βελτίωση της αντοχής τους και τη δυνατότητα ανακύκλωσης των εξαρτημάτων τους μετά το τέλος της λειτουργικής ζωής τους. Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελούν τα πτερύγια, τα οποία κατασκευάζονται από σύνθετα υλικά που δύσκολα ανακυκλώνονται.
Αντίστοιχες προσδοκίες δημιουργούν στον τομέα της ηλιακής ενέργειας οι περοβσκίτες, ορυκτό οξείδιο του ασβεστίου και του τιτανίου, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή φωτοβολταϊκών κυψελών υψηλής απόδοσης. Η τεχνολογία προσφέρει προοπτικές για αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και μείωση του κόστους παραγωγής, όμως εξακολουθούν να υπάρχουν τεχνικές δυσκολίες σχετικά με τη διάρκεια ζωής και τη σταθερότητα των νέων κυψελών.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική δεν περιορίζεται στην τεχνολογική καινοτομία. Η Επιτροπή εξετάζει επίσης τη δημιουργία αποθεμάτων ασφαλείας και την ενεργοποίηση μηχανισμών προστασίας της εφοδιαστικής αλυσίδας σε περιόδους κρίσης. Στο τραπέζι βρίσκονται ακόμη πιθανοί περιορισμοί στις εξαγωγές, χωρίς να έχουν οριστικοποιηθεί οι σχετικές επιλογές.
Παράλληλα, προωθείται η απλοποίηση των διαδικασιών αδειοδότησης και η δημιουργία ειδικών δοκιμαστικών ρυθμιστικών περιβαλλόντων, γνωστών ως «sandboxes». Σε αυτά, οι επιχειρήσεις θα μπορούν να δοκιμάζουν νέες τεχνολογίες υπό εποπτεία, πριν από την πλήρη εμπορική εφαρμογή τους.
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία σε τομείς που επηρεάζουν άμεσα την ενεργειακή ασφάλεια, την πράσινη μετάβαση και τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα. Η εξάρτηση από εισαγόμενες πρώτες ύλες και τεχνολογίες έχει αναδειχθεί σε σημαντική οικονομική αδυναμία, ιδιαίτερα σε μια περίοδο αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων.
Η ενεργειακή μετάβαση δεν θα κριθεί μόνο από τον αριθμό των φωτοβολταϊκών και των ανεμογεννητριών που θα εγκατασταθούν. Θα κριθεί και από το ποιος θα κατασκευάζει τις μπαταρίες, τα υλικά και τον εξοπλισμό που θα τροφοδοτούν την οικονομία των επόμενων δεκαετιών.
