Στον Αρδακτο Ρεθύμνου, ένα χωριό που σήμερα μετρά μόλις 18 μόνιμους κατοίκους, το καφενείο παραμένει ανοιχτό και μαζί του κρατιέται ζωντανή μια ολόκληρη κοινότητα. Μετά το σχόλασμα της εκκλησίας, κάτοικοι συγκεντρώνονται για έναν καφέ, μια ρακή και λίγη κουβέντα για τον καιρό. Μικρές, καθημερινές στιγμές που θυμίζουν πως ο τόπος εξακολουθεί να έχει ζωή.
Σκαρφαλωμένος στα 630 μέτρα και σε απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων από το Ρέθυμνο, ο Αρδακτος είχε 180 κατοίκους σύμφωνα με τη βενετσιάνικη απογραφή του 1583. Το χωριό ανέπτυξε αγροτική παραγωγή, συμμετείχε στους απελευθερωτικούς αγώνες κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και ανέδειξε σημαντικές προσωπικότητες, ανάμεσά τους και τον Παντελή Πρεβελάκη.
Το καφενείο του χωριού ανήκει στον λυράρη Αλέξανδρο Παπαδάκη, ο οποίος επέλεξε να εγκατασταθεί στον Αρδακτο και να μεγαλώσει εκεί τα τρία του παιδιά. Η λειτουργία του εντάσσεται σε ένα πρόγραμμα του Δήμου Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, με στόχο να αναβιώσουν οι χώροι κοινωνικής συνάντησης στα μικρά και απομακρυσμένα χωριά.
Ο δήμος ανακαινίζει παλιά, ανενεργά δημοτικά κτίρια, όπως πρώην σχολεία και κοινοτικά γραφεία, τα εξοπλίζει και τα παραχωρεί με συμβολικό μίσθωμα, μόλις 10 ευρώ τον μήνα, ώστε να λειτουργήσουν ως παραδοσιακά καφενεία. Το πρόγραμμα αφορά χωριά με λιγότερους από 200 κατοίκους και έχει ήδη εφαρμοστεί στα Σαχτούρια, τον Κισσό, τον Αρδακτο και τη Δρίμισκο.
«Χωριό χωρίς καφενείο είναι φάντασμα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Αλέξανδρος Παπαδάκης, ο οποίος θυμάται τον Αρδακτο της δεκαετίας του ’80, όταν λειτουργούσαν τρία καφενεία. «Τότε ήταν διαφορετικά. Το καφενείο είχε καφέ, ρακή, γκαζόζα και τέλος. Δεν ήταν όπως σήμερα που προσφέρουμε επίσης τοπικούς μεζέδες. Κρατήσαμε όμως τον παραδοσιακό χαρακτήρα του».
Για τον ίδιο, το καφενείο δεν ήταν ποτέ απλώς ένας χώρος εστίασης. Ήταν ταυτόχρονα «ταχυδρομείο», παντοπωλείο και ο «πυρήνας» του χωριού. Ένας τόπος όπου οι άνθρωποι πήγαιναν για να μάθουν τα νέα, να συναντήσουν τους γείτονές τους και να αισθανθούν ότι ανήκουν κάπου.
Ο Αλέξανδρος Παπαδάκης
Τον ρόλο αυτό έχει περιγράψει ο Γιώργος Πίττας στο βιβλίο του «Τα καφενεία της Ελλάδας», καταγράφοντας δεκάδες αντίστοιχους χώρους σε ολόκληρη τη χώρα: «Τα καφενεία και οι ταβέρνες και τα πανηγύρια είναι χώροι όπου η κοινότητα σφυρηλατεί την ενότητά της, δημιουργούνται σχέσεις ανθρώπινες, υπάρχει μια ροή πληροφοριών, συναισθημάτων, αγαθών», είχε πει.
Το ελληνικό καφενείο υπήρξε για χρόνια σημείο αναφοράς της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής. Σε ορισμένα χωριά έφερνε τον κινηματογράφο, με ένα πανί, μια μηχανή προβολής και καρέκλες να μετατρέπουν τον χώρο σε αίθουσα προβολών. Εκεί έφτασαν για πρώτη φορά το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο, ενώ καφενεία όπως το «Πανελλήνιο» στην Αμφισσα διέθεταν ακόμη και σκηνή, φιλοξενώντας περιοδεύοντες θιάσους. Στον ίδιο χώρο, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γύρισε σκηνές του «Θιάσου».
Η σημερινή πραγματικότητα, ωστόσο, είναι δύσκολη. Τα μικρά καφενεία των απομακρυσμένων χωριών καλούνται να επιβιώσουν με περιορισμένο τζίρο, ενώ οι φορολογικές υποχρεώσεις και το αυξημένο κόστος λειτουργίας κάνουν δυσανάλογα δύσκολη τη διατήρηση μιας επιχείρησης που εξυπηρετεί λίγες δεκάδες ανθρώπους. Στον Αρδακτο, η δημοτική πρωτοβουλία επιχειρεί να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό.
«Υπάρχει μεγάλη ανταπόκριση, όχι μόνο από τους ντόπιους αλλά και από τους κατοίκους των γύρω χωριών, και βέβαια από τουρίστες. Και η βοήθεια του δημάρχου είναι πολύ σημαντική», λέει ο Αλέξανδρος Παπαδάκης. Ο ίδιος, ως λυράρης, διοργανώνει όταν υπάρχει η δυνατότητα γλέντια με λύρα, δίνοντας στο καφενείο μουσική, φωνές και ακόμη περισσότερες αφορμές για συνάντηση.
Οταν υπάρχει η δυνατότητα, διοργανώνονται γλέντια με λύρα στο καφενείο
«Εβλεπα την ανάγκη που υπήρχε», λέει στα «ΝΕΑ» ο δήμαρχος Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, Γιάννης Ταταράκης, ο οποίος έδειξε προσωπικό ενδιαφέρον για την αναγέννηση των καφενείων ως πυρήνων κοινωνικής ζωής στα χωριά του δήμου. «Είναι περιοχές με λίγους μόνιμους κατοίκους και θέλουμε να υπάρχει ένας χώρος όπου μπορούν να συναθροίζονται, να συζητούν και να μην αποξενώνονται. Οταν βλέπεις ένα χωριό με 50 κατοίκους και δεν υπάρχει ένας χώρος, ενώ υπάρχουν ανενεργά κτίρια, παλιά σχολεία ή κοινοτικά γραφεία, τα αναπαλαιώνουμε, τα φτιάχνουμε, αγοράζουμε τον εξοπλισμό και τα δίνουμε με 10 ευρώ τον μήνα, ώστε να γίνουν πόλος κοινωνικής ζωής για το χωριό. Βάζουμε τον όρο τον χειμώνα το καφενείο να ανοίγει τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα».
Ο δήμος σχεδιάζει ήδη την επόμενη φάση του προγράμματος. «Συνεχίζουμε για να φτιάξουμε άλλα τέσσερα καφενεία με προτεραιότητα σε Γιαννιού, Ασώματο, Πλατανές και Ορνέ», λέει ο Γιάννης Ταταράκης.
Στόχος δεν είναι απλώς να ανοίξουν μερικά ακόμη καταστήματα, αλλά να δημιουργηθούν σημεία συνάντησης για τους λιγοστούς κατοίκους. Σε χωριά που παλεύουν με την ερήμωση, η απόσταση ανάμεσα στη σιωπή και τη ζωή μπορεί να είναι τελικά πολύ μικρή: ένα τραπέζι, ένας καφές, μια ρακή και μια πόρτα που μένει ανοιχτή.
