Ο αιφνίδιος θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη, σε ηλικία 54 ετών, έβαλε ξανά στη δημόσια συζήτηση μια ιατρική πράξη που για πολλούς ήταν άγνωστη: τη θεραπευτική πλασμαφαίρεση. Ο δημοφιλής τραγουδιστής υπέστη καρδιακή ανακοπή σε ιδιωτικό ιατρείο στο Κολωνάκι, όπου, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, είχε υποβληθεί σε πλασμαφαίρεση. Οι ακριβείς συνθήκες διερευνώνται και προς το παρόν δεν έχει τεκμηριωθεί αιτιώδης σχέση ανάμεσα στην ιατρική διαδικασία και την ανακοπή.
Στο κείμενο που ακολουθεί απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα δίνουν οι Ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Κωνσταντίνος Γιάννακας (Αιματολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ).
Τι είναι η θεραπευτική πλασμαφαίρεση; Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση (therapeutic plasma exchange – TPE) είναι μια επεμβατική διαδικασία κατά την οποία διαχωρίζεται και αφαιρείται το πλάσμα από το αίμα του ασθενούς, ενώ τα κυτταρικά στοιχεία επιστρέφονται στον οργανισμό. Το αφαιρούμενο πλάσμα αντικαθίσταται συνήθως με αλβουμίνη 5% ή/και φυσιολογικό ορό, και σε ειδικές περιπτώσεις με φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα.
Ο διττός στόχος της μεθόδου είναι αφενός η γρήγορη απομάκρυνση παθογόνων παραγόντων που κυκλοφορούν στο πλάσμα — όπως αυτοαντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα, κρυοσφαιρίνες, παθολογικές πρωτεΐνες, τοξίνες και λιπίδια — και αφετέρου, όταν χρειάζεται, η αναπλήρωση κρίσιμων παραγόντων μέσω του υγρού αντικατάστασης.
Πώς γίνεται η διαδικασία; Απαιτείται αγγειακή πρόσβαση: είτε με δύο περιφερικούς φλεβικούς καθετήρες (ένας για αφαίρεση, ένας για επαναχορήγηση), είτε — σε περιπτώσεις δύσκολης φλεβικής πρόσβασης ή πολλαπλών συνεδριών — με κεντρικό φλεβικό καθετήρα διπλού αυλού. Το αίμα οδηγείται στη συσκευή όπου το πλάσμα διαχωρίζεται με φυγοκέντρηση ή μεμβρανική διήθηση. Για την αποφυγή πήξης στο κύκλωμα χρησιμοποιείται αντιπηκτική αγωγή, συχνά με κιτρικά άλατα.
Συνήθως ανταλλάσσεται 1–1,5 όγκος πλάσματος ανά συνεδρία (περίπου 3–4 λίτρα σε ενήλικα), με διάρκεια 1,5–3 ώρες. Ο αριθμός των συνεδριών καθορίζεται από την ένδειξη — τυπικά 5–7 συνεδρίες, καθημερινά ή ανά δεύτερη ημέρα — ενώ ο ασθενής παρακολουθείται διαρκώς ως προς τα ζωτικά σημεία, την ισορροπία υγρών και πρώιμα σημεία ανεπιθύμητων ενεργειών.
Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται; Οι ενδείξεις ταξινομούνται διεθνώς και στις πιο πρόσφατες κατευθυντήριες οδηγίες (2023) καταγράφονται 166 ενδείξεις, χωρισμένες σε τέσσερις κατηγορίες: I (θεραπεία πρώτης γραμμής), II (δεύτερης γραμμής/υποστηρικτική), III (ρόλος μη καθορισμένος — εξατομικευμένη απόφαση) και IV (αντενδείκνυται ή αναποτελεσματική).
Στις κατηγορίες I–II περιλαμβάνονται, ενδεικτικά:
Αιματολογικά: θρομβωτική θρομβοκυτταρική πορφύρα (TTP) — όπου η πλασμαφαίρεση είναι θεραπεία πρώτης γραμμής, αφαιρώντας τα αυτοαντισώματα κατά της ADAMTS13 και αναπληρώνοντας το ελλιπές ένζυμο — σύνδρομο υπεργλοιότητας σε νόσους όπως η μακροσφαιριναιμία Waldenström ή το πολλαπλό μυέλωμα, σύνδρομο Goodpasture και οξέα σύνδρομα στη δρεπανοκυτταρική νόσο.
Νευρολογικά: μυασθένεια gravis (ιδιαίτερα σε κρίση ή για προεγχειρητική προετοιμασία), σύνδρομο Guillain-Barré — μία από τις δύο αποδεδειγμένα αποτελεσματικές θεραπείες μαζί με την IVIG — χρόνια φλεγμονώδης απομυελινωτική πολυνευροπάθεια (CIDP) και οξείες υποτροπές σκλήρυνσης κατά πλάκας που δεν ανταποκρίνονται σε κορτικοστεροειδή.
Νεφρολογικά/αγγειιτιδικά: ταχέως προϊούσα σπειραματονεφρίτιδα με αντισώματα ANCA και επιλεγμένες περιπτώσεις άτυπου αιμολυτικού-ουραιμικού συνδρόμου.
Μεταμοσχεύσεις: αντιμετώπιση απώθησης με αντίσωμα (AMR) και απευαισθητοποίηση πριν από μεταμόσχευση σε περιπτώσεις ασυμβατότητας ABO ή υψηλών επιπέδων αντισωμάτων HLA.
Άλλες ενδείξεις περιλαμβάνουν οξεία ηπατική ανεπάρκεια ως γέφυρα προς μεταμόσχευση, οικογενή υπερχοληστερολαιμία και υπερτριγλυκεριδαιμική παγκρεατίτιδα.
Ποιες προϋποθέσεις ασφαλείας απαιτούνται; Η πλασμαφαίρεση θεωρείται γενικά ασφαλής, αλλά προϋποθέτει οργανωμένη μονάδα με εξειδικευμένο προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό και πρωτόκολλα αντιμετώπισης επιπλοκών. Πριν από τη συνεδρία γίνεται πλήρης αιματολογικός και βιοχημικός έλεγχος (αιματοκρίτης, αιμοπετάλια, ηλεκτρολύτες — ιδίως ασβέστιο λόγω κιτρικών), πηκτικοί έλεγχοι και αξιολόγηση της καρδιοαναπνευστικής λειτουργίας και της αγγειακής πρόσβασης.
Κατά τη διάρκεια απαιτείται συνεχής παρακολούθηση της αρτηριακής πίεσης, του καρδιακού ρυθμού, του κορεσμού οξυγόνου και του ισοζυγίου υγρών. Στείρα τεχνική και σωστή φροντίδα του κεντρικού καθετήρα είναι απαραίτητα για την αποφυγή λοιμώξεων και θρομβώσεων.
Ποιες είναι οι ανεπιθύμητες ενέργειες; Οι πιο συχνές είναι παροδικές και περιλαμβάνουν αντιδράσεις στα κιτρικά (μυρμηγκιάσματα, κράμπες, υποασβεστιαιμία), υπόταση, κόπωση μετά τη συνεδρία και αιμάτωμα στο σημείο παρακέντησης. Σπανιότερα αλλά σοβαρά συμβαίνουν αλλεργικές/αναφυλακτικές αντιδράσεις (ιδιαίτερα με χρήση πλάσματος), λοίμωξη του καθετήρα, αιμορραγία και αρρυθμίες. Επίσης, μετά από κάθε συνεδρία αφαιρούνται παράγοντες πήξης και ανοσοσφαιρίνες, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο αιμορραγίας και λοιμώξεων.
Ενημερωμένη συγκατάθεση του ασθενούς είναι απαραίτητη πριν από την έναρξη της θεραπείας. Η σωστή επιλογή των ασθενών, η τήρηση πρωτοκόλλων και η άμεση αντιμετώπιση επιπλοκών εξασφαλίζουν το υψηλό επίπεδο ασφάλειας που απαιτείται.
Γιατί παραμένει αναντικατάστατη; Παρά την πρόοδο των στοχευμένων βιολογικών θεραπειών, η πλασμαφαίρεση έχει μοναδικό χαρακτήρα διότι ενεργεί ταχέως — αφαιρεί παθογόνες ουσίες μέσα σε ώρες — και αυτό την καθιστά κρίσιμη σε επείγουσες καταστάσεις όπως η TTP, η μυασθενική κρίση και το σύνδρομο υπεργλοιότητας. Η ενσωμάτωσή της στις διεθνείς οδηγίες και η συνεχής ενημέρωση των ενδείξεών της διατηρούν την πλασμαφαίρεση ως θεμέλιο της σύγχρονης κλινικής ανοσολογίας και της μεταγγισιοθεραπείας.
