Σε συνέντευξη στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Δημήτρης Γούσιος, Καθηγητής Χωροταξίας & Ανάπτυξης Αγροτικού Χώρου και Επικεφαλής της Διεθνούς Επιστημονικής Επιτροπής του Ινστιτούτου MOUNTMED, χαρακτηρίζει κρίσιμη τη μετάβαση από πρωτοβουλίες προσέλκυσης πληθυσμού σε συστηματικές πολιτικές υποδοχής. Η πρόσκληση οικογενειών να εγκατασταθούν σε ένα ορεινό χωριό, όπως συνέβη στη Φουρνά, και η οικονομική στήριξη σε περιοχές όπως ο Έβρος ή η Ήπειρος, λέει, λειτουργούν θετικά γιατί κινητοποιούν την κοινωνία και φέρνουν στο φως προβλήματα που για χρόνια αντιμετωπίζονταν μοιρολατρικά.
Όμως, τονίζει ο ίδιος, δεν αρκεί να φέρεις ανθρώπους σε έναν τόπο· κρίσιμο είναι να ξέρει ο τόπος τι μπορεί να τους προσφέρει ώστε να μείνουν και να ενταχθούν.
«Η διεθνής εμπειρία και η έρευνα σε ορεινές περιοχές δείχνουν ότι η επανακατοίκηση δεν είναι απλώς θέμα μετακίνησης πληθυσμού. Είναι μια πολύπλοκη διαδικασία εγκατάστασης και ένταξης. Η προσφορά οικονομικής στήριξης μπορεί να διευκολύνει την αρχική απόφαση. Μια δημόσια πρόσκληση υποβολής αιτήσεων μπορεί να δημιουργήσει ενδιαφέρον. Καμία από τις δύο, όμως, δεν δημιουργεί από μόνη της τις συνθήκες για να μείνουν οι άνθρωποι.
Πριν ένας τόπος προσκαλέσει νέους κατοίκους, χρειάζεται να γνωρίζει τι πραγματικά μπορεί να τους προσφέρει. Ποιες κατοικίες είναι διαθέσιμες και υπό ποιες προϋποθέσεις. Ποιες δυνατότητες απασχόλησης ή δημιουργίας δραστηριότητας υπάρχουν. Ποια γη και ποιοι τοπικοί πόροι παραμένουν αναξιοποίητοι. Πως εξασφαλίζεται η πρόσβαση σε σχολείο, υγειονομική περίθαλψη, μεταφορές και ψηφιακές υπηρεσίες. Και, εξίσου σημαντικό, ποιος υποδέχεται τις οικογένειες, τις βοηθά να εγκατασταθούν, να ενταχθούν και παρεμβαίνει όταν εμφανίζονται τα αναπόφευκτα προβλήματα της εγκατάστασης».
Στη βάση αυτή, όπως εξηγεί, η έμφαση πρέπει να μετακινηθεί: «να μεταβούμε από την πολιτική προσέλκυσης στην πολιτική υποδοχής. Η πραγματική δυνατότητα ενός χωριού να κερδίσει πληθυσμό δεν μετριέται από τον αριθμό εκείνων που ανταποκρίθηκαν σε μια πρόσκληση, αλλά από την ικανότητά του να τους υποδεχθεί, να τους εντάξει και τελικά να τους κρατήσει. Η ικανότητα αυτή δεν δημιουργείται από ένα πρόσωπο, όσο αξιέπαινη και αν είναι η πρωτοβουλία του, ούτε από ένα μεμονωμένο οικονομικό κίνητρο».
Η ικανότητα υποδοχής, προσθέτει ο κ. Γούσιος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, δεν χτίζεται μονοθεματικά: απαιτεί συλλογική δράση της κοινότητας, της τοπικής αυτοδιοίκησης, των δημόσιων υπηρεσιών, των παραγωγικών φορέων και διεπιστημονικών ομάδων που να συνδέουν κατοικία, εργασία, υπηρεσίες, κοινωνική ένταξη και αξιοποίηση τοπικών πόρων. Ο στόχος δεν είναι να επαναφέρουμε την αγροτική κοινότητα του 1960, αλλά να διαμορφώσουμε λειτουργικές, βιώσιμες γεωγραφικές ζώνες με κρίσιμη μάζα ανθρώπων και δραστηριοτήτων.
«Η σειρά των ενεργειών είναι σημαντική: πρώτα γνωρίζουμε τον τόπο και τις δυνατότητές του, στη συνέχεια οργανώνουμε την ικανότητα υποδοχής του και μόνο τότε προσελκύουμε ανθρώπους. Η αντιστροφή αυτής της σειράς δημιουργεί τον κίνδυνο να γεννήσουμε προσδοκίες που ο ίδιος ο τόπος, χωρίς προετοιμασία και υποστήριξη, δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει.
Η ελληνική ύπαιθρος δεν χρειάζεται λιγότερες πρωτοβουλίες σαν αυτές που βλέπουμε σήμερα. Αυτό που χρειάζεται είναι αυτές οι πρωτοβουλίες να πάψουν να αποτελούν μεμονωμένες προσπάθειες και να ενταχθούν σε μια συγκροτημένη πολιτική επανακατοίκησης. Η χρηματοδότηση έχει θέση σε αυτή την πολιτική, αλλά ως εργαλείο και όχι ως υποκατάστατό της. Και η τοπική πρωτοβουλία είναι πολύτιμη, όταν υποστηρίζεται από γνώση, σχεδιασμό και θεσμούς που της επιτρέπουν να αποκτήσει διάρκεια.»
Ο καθηγητής τονίζει επίσης ότι η σύγχρονη κοινότητα μπορεί και πρέπει να είναι πολυτοπική: να συνδέει μόνιμους κατοίκους, απόδημους, εποχικούς κατοίκους και νέους εισερχόμενους. Η πολυτοπική διαβίωση, οι νέες συλλογικές μορφές συνεργασίας και οι πολυδραστηριότητες διευρύνουν τη δυνατότητα αξιοποίησης τοπικών πόρων —παραγωγικών, οικιστικών, περιβαλλοντικών και πολιτισμικών— που μια συρρικνωμένη κοινότητα δεν μπορεί να ενεργοποιήσει μόνη της.
«Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι να φέρουμε ανθρώπους στα χωριά. Είναι να δημιουργήσουμε τόπους στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να έρθουν, να ενταχθούν και να επιλέξουν να μείνουν».
