Δύο νέα ψηφιακά εργαλεία που υπόσχονται να φέρουν την παρακολούθηση του ιδιωτικού χρέους σε μια νέα, αλγοριθμική εποχή αναμένεται να ενεργοποιηθούν το προσεχές διάστημα. Πρόκειται για το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους και το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, τα οποία θα δημιουργήσουν για κάθε φυσικό και νομικό πρόσωπο μια ενιαία εικόνα της πιστοληπτικής του κατάστασης — ένα ουσιαστικά κρατικό credit score που θα μπορεί να αξιοποιείται πέρα από το τραπεζικό σύστημα.
Η πιστοληπτική αξιολόγηση θα γίνεται είτε μετά από αίτηση του ίδιου του ενδιαφερομένου είτε με τη ρητή συναίνεσή του προς τρίτους και θα αποτυπώνεται σε κλίμακα από Α έως D. Η ανώτερη κατηγορία θα αντιστοιχεί σε εξαιρετική πιστοληπτική εικόνα, ενώ οι χαμηλότερες θα υποδηλώνουν αυξημένο κίνδυνο αθέτησης υποχρεώσεων.
Τι περιλαμβάνουν τα δύο εργαλεία
Το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους θα συγκεντρώνει ανώνυμα δεδομένα για την εξέλιξη και τα χαρακτηριστικά του ιδιωτικού χρέους στη χώρα, δίνοντας στο Δημόσιο πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το συνολικό ύψος και τη διάρθρωση των οφειλών φυσικών και νομικών προσώπων.
Στα στοιχεία που θα καταγράφονται περιλαμβάνονται οφειλές προς το Δημόσιο, τα ασφαλιστικά ταμεία, τους δήμους και άλλους φορείς του δημόσιου τομέα, αλλά και υποχρεώσεις προς χρηματοδοτικούς φορείς, επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας, τηλεπικοινωνιακούς παρόχους, ενεργειακές εταιρείες και άλλους επιχειρηματικούς φορείς.
Το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης θα επεξεργάζεται δεδομένα από φορείς του Δημοσίου για να διαμορφώνει μια ενιαία εικόνα της πιστοληπτικής ικανότητας. Η βαθμολόγηση θα αντικατοπτρίζει, βάσει συγκεκριμένων δεικτών, τον βαθμό συνέπειας ενός πολίτη ή μιας επιχείρησης στις υποχρεώσεις της προς το Δημόσιο.
Επιπλέον, το σύστημα προβλέπεται να ανταλλάσσει πιστοληπτικές βαθμολογήσεις με φορείς πιστοληπτικής αξιολόγησης, όπως ο Τειρεσίας, ώστε να διαμορφώνεται μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της οικονομικής συμπεριφοράς κάθε ενδιαφερομένου.
Με τη λειτουργία τους, οι νέες πλατφόρμες θα επιτρέπουν την αξιολόγηση της οικονομικής συμπεριφοράς με βάση τις υποχρεώσεις προς την εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία και, σε δεύτερο χρόνο, το χρηματοπιστωτικό σύστημα — μεταφέροντας το ιδιωτικό χρέος σε μια φάση συστηματικής αλγοριθμικής παρακολούθησης.
Τι ισχύει με το «Social Credit System» στην Κίνα
Η Κίνα διαθέτει εδώ και χρόνια συστήματα κοινωνικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, ωστόσο δεν πρόκειται για ένα ενιαίο σύστημα με έναν κοινό βαθμό για κάθε πολίτη, όπως συχνά παρουσιάζεται. Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Stanford, τα κινεζικά συστήματα αποτελούνται από διαφορετικούς μηχανισμούς: κρατικές «μαύρες λίστες», οικονομικά πιστοληπτικά εργαλεία, εμπορικές υπηρεσίες αξιολόγησης και τοπικά συστήματα δημοτικών αρχών που συνδυάζουν βαθμολογίες, επιβραβεύσεις και κυρώσεις.
Η έρευνα εστιάζει σε ένα ανώνυμα αναφερόμενο σύστημα σε πόλη της βορειοανατολικής Κίνας, όπου κάθε ενήλικος αποκτά έναν κοινωνικό βαθμό συνδεδεμένο με την εθνική ταυτότητα. Εκεί το σύστημα ξεκινά από τους 1.000 βαθμούς και κατατάσσει τους πολίτες σε οκτώ επίπεδα, από ΑΑΑ έως D, με εκατοντάδες κανόνες που επιβραβεύουν ή τιμωρούν συμπεριφορές.
Στα θετικά περιλαμβάνονται ενέργειες όπως ο εθελοντισμός και οι δωρεές, ενώ απώλεια βαθμών μπορεί να προκαλέσουν παραβάσεις, οικονομικές παρατυπίες ή συμπεριφορές που θεωρούνται αντικοινωνικές. Οι υψηλές βαθμολογίες συνδέονται με προνόμια και ανταμοιβές, όπως εκπτώσεις σε υπηρεσίες, ενώ οι χαμηλές μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένη κρατική επιτήρηση ή άλλες κυρώσεις.
Η έρευνα επισημαίνει ότι ορισμένες τιμωρούμενες συμπεριφορές δεν αποτελούν απαραίτητα παραβιάσεις του νόμου και ότι τα τοπικά συστήματα προσαρμόζονται στις πολιτικές προτεραιότητες των αρχών — για παράδειγμα, προσθήκη κανόνων κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19. Επίσης, το σύστημα δεν επηρεάζει όλες τις κοινωνικές ομάδες με τον ίδιο τρόπο, με δημόσιους υπαλλήλους και στρατιωτικούς να υπόκεινται σε πιο λεπτομερή έλεγχο και κατοίκους αγροτικών περιοχών να αντιμετωπίζουν περισσότερες ποινές.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι το κινεζικό Social Credit System αποτελεί ένα σύνολο διαφορετικών συστημάτων και όχι ένα ενιαίο, πανεθνικό «σκορ» που αξιολογεί κάθε πτυχή της ζωής ενός πολίτη. Ωστόσο, η μεγάλη διακριτική ευχέρεια των τοπικών αρχών εγείρει ζητήματα νομιμότητας, διαφάνειας και πιθανών διακρίσεων.
Τι ισχύει στην Ευρώπη
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει ένα ενιαίο κρατικό «Social Credit System» αντίστοιχο με το κινεζικό, ούτε ένα κοινό ευρωπαϊκό σκορ που αξιολογεί συνολικά τους πολίτες. Παρ’ όλα αυτά, λειτουργούν εδώ και χρόνια συστήματα πιστωτικής πληροφόρησης και αξιολόγησης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, για παράδειγμα, διαχειρίζεται το AnaCredit, μια εναρμονισμένη βάση δεδομένων με αναλυτικές πληροφορίες για τραπεζικά δάνεια στην ευρωζώνη. Παράλληλα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία θεωρεί την αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας ως πεδίο υψηλής ρύθμισης: ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη κατατάσσει τα συστήματα AI που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση του credit score ως υψηλού κινδύνου.
Επιπλέον, η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει πρακτικές γενικευμένου social scoring φυσικών προσώπων όταν η αξιολόγηση βασίζεται σε κοινωνική συμπεριφορά ή χαρακτηριστικά και μπορεί να οδηγήσει σε δυσμενή μεταχείριση ανεξαρτήτως του πλαισίου συλλογής δεδομένων.
Τα ελληνικά νέα εργαλεία τοποθετούνται μέσα σε αυτό το διεθνές πλαίσιο: υπόσχονται διαφάνεια και ομοιογένεια στην παρακολούθηση οφειλών, αλλά ανοίγουν και ζητήματα για τη νομική επάρκεια, την προστασία προσωπικών δεδομένων και τον κίνδυνο διακρίσεων — αν και, όπως έδειξε και η εμπειρία της Κίνας, η υλοποίηση τέτοιων συστημάτων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους κανόνες που θα τεθούν στην πράξη.
