Με την υπογραφή του «Αμυντικού Συμφώνου της Μέκκας» η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε νέα φάση. Η συμφωνία, που υπεγράφη την Παρασκευή στην ιερή πόλη από τις ηγεσίες της Σαουδικής Αραβίας, του Πακιστάν και της Τουρκίας, έχει την προοπτική να αναδιατάξει ριζικά τη γεωπολιτική και οικονομική «αρχιτεκτονική» της ευρύτερης περιοχής.
Οι επικριτές αλλά και ορισμένοι σχολιαστές μιλούν ήδη —με δόση υπερβολής σε κάποιες περιπτώσεις— για ένα «Σουνιτικό ΝΑΤΟ», που φέρει μάλιστα την αντίστοιχη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής: το «Αρθρο 5» του Συμφώνου προβλέπει ότι σε περίπτωση ένοπλης ξένης επίθεσης αυτή «θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων».
Η προετοιμασία του Συμφώνου, όπως αποκαλύπτεται, έγινε σε καθεστώς εμπιστευτικότητας ώστε να αποφευχθούν εξωτερικές παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να το «εκτροχιάσουν» πριν ανακοινωθεί επισήμως. Το γεγονός αυτό αντανακλά και την ευαισθησία των πρωτοβουλιών που αλλάζουν τους συσχετισμούς στην περιοχή.
Τα τρία κράτη που υπογράφουν δεν είναι ομοιογενή, αλλά συμπληρώνουν το ένα το άλλο: διαθέτουν καίρια γεωστρατηγική θέση, πολιτικούς δεσμούς τόσο με τη Δύση και την Ανατολή (ΝΑΤΟ και ΕΕ, Κίνα και Ρωσία), τεράστια ενεργειακά αποθέματα, ένοπλες δυνάμεις με μεγάλη ισχύ, καθώς και πυρηνικό οπλοστάσιο. Αυτό το συνδυασμένο «πακέτο» καθιστά τη νέα συμμαχία ικανή να κοιτάξει στα μάτια τους ανταγωνιστές της.
Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, η κίνηση έρχεται σε μια στιγμή όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν εγκλωβισμένες στην αντιπαράθεση με το Ιράν, γεγονός που εγείρει αμφιβολίες για το κατά πόσον μπορούν να διατηρήσουν τον παραδοσιακό ρόλο τους ως «αφεντικό» της περιοχής και να εγγυηθούν την ασφάλεια των συμμάχων τους.
Οι τρεις υπογράφοντες έσπευσαν πάντως να τονίσουν τον αμυντικό χαρακτήρα της συμφωνίας και να κατευνάσουν ανησυχίες: ο υπουργός Εξωτερικών του Πακιστάν δήλωσε πως το σύμφωνο θα παραμείνει ανοιχτό σε όποιον θελήσει να ενταχθεί στο μέλλον, ενώ ο Τούρκος ομόλογός του διαβεβαίωσε την ηγεσία του Ιράν (τη «μήτρα» του σιιτισμού) ότι δεν έχει να φοβάται τίποτα από τη συγκεκριμένη εξέλιξη.
Ποιοι ανησυχούν; Κατ’ αρχάς η Ινδία, που βλέπει το Πακιστάν να αναβαθμίζεται και τον «άξονα» της Κίνας να κερδίζει έδαφος. Στο Ισραήλ, η υπογραφή δυσκολεύει την εικόνα: ενισχύει τη θέση της Τουρκίας, ενδέχεται να απομακρύνει την προοπτική εξομάλυνσης με τη Σαουδική Αραβία μέσω των «Συμφωνιών του Αβραάμ» και ανατρέπει σχέδια που προωθούσαν ο Μπενιαμίν Νετανιάχου και ο Ντόναλντ Τραμπ για μια «Νέα Μέση Ανατολή». Η πραγματικότητα αυτή επιδεινώθηκε και από το «ναυάγιο» της πρόσφατης διαπραγμάτευσης του Ριάντ με την Ουάσιγκτον για αμερικανικές εγγυήσεις.
Αντίθετα, η Τεχεράνη ίσως βλέπει το γεγονός με ικανοποίηση: διατηρεί καλές σχέσεις τόσο με το Πακιστάν όσο και με την Τουρκία και, πριν από τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου του 2023, είχε υπογράψει σύμφωνο φιλίας με το Ριάντ με τη διαμεσολάβηση του Πεκίνου. Επιπλέον, οι επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας προέρχονται κυρίως από τους συμμάχους τους Χούθι της Υεμένης και όχι απευθείας από το Ιράν.
Η εικόνα των Ταγίπ Ερντογάν, Σεχμπάζ Σαρίφ και Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν να ποζάρουν κρατώντας τα τρία ντοσιέ με το κείμενο της Συμφωνίας —δύο πράσινα και ένα πορφυρό κόκκινο— στέλνει ένα σαφές μήνυμα που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει. Ωστόσο, απέχουμε ακόμη από το σημείο όπου οι τρεις χώρες θα αποφασίζουν και θα δρουν ενιαία σε όλα τα μεγάλα ζητήματα της περιοχής.
