Δέκα χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου Κατρούγκαλου, οι βασικές του προβλέψεις συνεχίζουν να καθορίζουν το τοπίο των συντάξεων, παρά τις προεκλογικές δεσμεύσεις για κατάργησή του. Η ΕΝΥΠΕΚΚ επισημαίνει ότι ο νόμος 4387/2016, που θεσπίστηκε στο πλαίσιο εφαρμογής του τρίτου Μνημονίου, παραμένει ο κύριος άξονας του ασφαλιστικού συστήματος και έχει επιφέρει βαριές οικονομικές συνέπειες για τους συνταξιούχους.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ένωσης, κατά την περίοδο 2015-2025 —δηλαδή στη διάρκεια εφαρμογής του τρίτου Μνημονίου και του νόμου Κατρούγκαλου— οι συνολικές πραγματικές απώλειες εισοδήματος για τους συνταξιούχους εκτιμώνται περίπου στα 90 δισ. ευρώ. Η ΕΝΥΠΕΚΚ υποστηρίζει ότι μεγάλο μέρος των συνταξιούχων υπέστη σημαντική μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος.
1. ΚΥΡΙΕΣ ΣΥΝΤΑΞΕΙΣ: Ο νόμος άλλαξε ριζικά τον τρόπο υπολογισμού των νέων κύριων συντάξεων. Η σύνταξη πλέον προκύπτει από τις αποδοχές ολόκληρου του ασφαλιστικού βίου και όχι από τους μισθούς του τελευταίου έτους ή της τελευταίας πενταετίας, όπως ίσχυε πριν. Σε συνδυασμό με τη μείωση των μισθών στον ιδιωτικό τομέα κατά τα χρόνια της κρίσης, αυτό οδήγησε σε σημαντικά χαμηλότερες συντάξεις για τους νέους συνταξιούχους μετά το 2019, ιδιαίτερα για εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα, ελεύθερους επαγγελματίες, επιστήμονες και αγρότες. Ο μεταγενέστερος νόμος Βρούτση διατήρησε και θεσμικά ενίσχυσε τον τρόπο αυτόν υπολογισμού.
2. ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΕΣ: Μετά το 2015 εφαρμόστηκε διπλό σύστημα υπολογισμού των επικουρικών. Για τα έτη ασφάλισης έως το 2014, η επικουρική προκύπτει με συντελεστή 0,45% ανά έτος και λαμβάνει υπόψη τις συντάξιμες αποδοχές της περιόδου 2002-2014. Για τα έτη από το 2015 και μετά, καθοριστικό ρόλο παίζουν οι συνολικές εισφορές και η ηλικία συνταξιοδότησης. Όσο περισσότερα χρόνια εργάζεται και όσο υψηλότερες είναι οι εισφορές, τόσο αυξάνεται η επικουρική. Παράλληλα, για όσους αποχωρούν με μειωμένη κύρια σύνταξη εφαρμόζονται μειώσεις 6% έως 30% στο τμήμα της επικουρικής που αντιστοιχεί στα χρόνια έως το 2014, ενώ για τα επόμενα έτη ισχύουν συντελεστές συνδεδεμένοι με την ηλικία. Περίπου 1,3 εκατ. συνταξιούχοι εξακολουθούν να μην λαμβάνουν αυξήσεις λόγω της ρήτρας μηδενικού ελλείμματος, που προβλέπει αυξήσεις μόνο αν ο κλάδος επικουρικής του ΕΦΚΑ εμφανίζει πλεόνασμα.
3. ΕΦΑΠΑΞ: Για όσους μπήκαν στην αγορά εργασίας μετά την 1η Ιανουαρίου 2014, το εφάπαξ για τα έτη ασφάλισης μετά την ημερομηνία αυτή υπολογίζεται αποκλειστικά με βάση τις καταβληθείσες εισφορές, χωρίς απόδοση ή τόκο. Αυτό σημαίνει χαμηλότερες παροχές, καθώς η πραγματική αξία των εισφορών μειώνεται λόγω πληθωρισμού και απώλειας αγοραστικής δύναμης. Η εκτίμηση είναι ότι οι μειώσεις φτάνουν σε ορισμένες περιπτώσεις το 23% για εργαζόμενους τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Ο κανόνας που εφαρμόζεται οδηγεί σε σταδιακή μείωση του ύψους του εφάπαξ για όσους συνταξιοδοτούνται από την 1η Ιανουαρίου 2014 και μετά, γεγονός που ωθεί τους ασφαλισμένους να παραμείνουν περισσότερο καιρό στην εργασία για να περιορίσουν τις απώλειες.
4. ΕΚΑΣ: Το Επίδομα Κοινωνικής Αλληλεγγύης Συνταξιούχων (ΕΚΑΣ) καταργήθηκε οριστικά από την 1η Ιανουαρίου 2020, μετά από σταδιακή αυστηροποίηση των εισοδηματικών κριτηρίων από το 2016. Αντί για επαναφορά του ΕΚΑΣ, η κυβέρνηση θεσμοθέτησε ένα ετήσιο επίδομα των 300 ευρώ κάθε Νοέμβριο.
5. ΕΙΣΦΟΡΑ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ (ΕΑΣ): Η Εισφορά Αλληλεγγύης Συνταξιούχων θεσπίστηκε το 2010 ως μέτρο για τη στήριξη του ΑΚΑΓΕ (Λογαριασμός για την Αλληλεγγύη των Γενεών). Στόχος είναι να συγκεντρωθούν πόροι ώστε στο μέλλον, όταν θα ενταθούν οι δημογραφικές πιέσεις, να εξασφαλίζεται η ομαλή καταβολή των συντάξεων. Μέχρι το τέλος του 2026 εκτιμάται ότι στο ΑΚΑΓΕ θα έχουν σωρευθεί πάνω από 23 δισ. ευρώ. Η ΕΑΣ υπολογίζεται κλιμακωτά επί της κύριας σύνταξης, από 3% (για ποσά από 1.468 ευρώ έως 1.783 ευρώ) έως 14% (για συντάξεις άνω των 4.170 ευρώ). Η εφαρμογή της παραμένει υπό δικαστική αμφισβήτηση. Είναι ενδεικτικό ότι περίπου 440.000 συνταξιούχοι έχουν καταβάλει —και συνεχίζουν να καταβάλουν— γύρω στα 10 δισ. ευρώ, μια εξέλιξη που έχει επικριθεί ως διπλή και άδικη φορολόγηση, την ώρα που η κυβέρνηση προβάλλει μειώσεις φόρων.
Η εικόνα που προκύπτει από την τελευταία δεκαετία είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις του ασφαλιστικού, υπό την πίεση των μνημονίων, άλλαξαν τη δομή των παροχών και μετέφεραν μεγάλο μέρος της προσαρμογής στους συνταξιούχους και στους μελλοντικούς συνταξιούχους, διαμορφώνοντας ένα πιο αβέβαιο εισοδηματικό μέλλον για πολλούς από αυτούς.
