Η ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι η αμερικανοσαουδαραβική συμφωνία για την ανάπτυξη πυρηνικής τεχνολογίας για ειρηνικούς σκοπούς θα προχωρήσει μόνο εάν η Σαουδική Αραβία εξομαλύνει τις σχέσεις της με το Ισραήλ έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα από τα πιο κρίσιμα διπλωματικά στοιχήματα της Μέσης Ανατολής: την τυχόν αναγνώριση του Ισραήλ από το Ριάντ και την ένταξή του στις Συμφωνίες του Αβραάμ.
Η προϋπόθεση αυτή, που δεν εμφανιζόταν στις αρχικές ανακοινώσεις, επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια από τον Λευκό Οίκο: χωρίς την αναγνώριση του Ισραήλ «η συμφωνία δεν θα προχωρήσει». Η εξέλιξη μετατρέπει την τεχνολογική και ενεργειακή συνεργασία σε ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί της Ουάσιγκτον.
Για τη Σαουδική Αραβία το πυρηνικό πρόγραμμα αποτελεί στρατηγική επιλογή για τον περιορισμό της εξάρτησης από το πετρέλαιο και την κάλυψη των αυξανόμενων ενεργειακών αναγκών της. Ταυτόχρονα, όμως, η επιδίωξη πρόσβασης σε αμερικανική τεχνολογία και προηγμένα οπλικά συστήματα έχει εδώ και καιρό αποτελέσει κεντρικό αίτημα του Ριάντ — και ο Τραμπ μάλλον το μετατρέπει σε διαπραγματευτικό μοχλό για ευρύτερες γεωπολιτικές παραχωρήσεις.
Το ιστορικό πλαίσιο των Συμφωνιών του Αβραάμ είναι κρίσιμο για την ανάγνωση της κίνησης: από τον Σεπτέμβριο του 2020, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Μπαχρέιν υπέγραψαν στον Λευκό Οίκο συμφωνίες για την εγκαθίδρυση πλήρων διπλωματικών σχέσεων με το Ισραήλ. Ακολούθησε το Μαρόκο και σε περιορισμένο βαθμό το Σουδάν κατεύθυνε την πορεία του προς την εξομάλυνση.
Το Ριάντ, παρότι κράτησε επίσημα αποστάσεις, έκανε συμβολικά βήματα: το 2022 άνοιξε τον εναέριο χώρο του σε όλες τις αεροπορικές εταιρείες, διευκολύνοντας πτήσεις από και προς το Ισραήλ — μια κίνηση που ερμηνεύτηκε ως μικρό αλλά σημαντικό βήμα προς την εξομάλυνση χωρίς όμως να σηματοδοτεί πλήρη αναγνώριση.
Για το Ισραήλ, μία συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία θα σήμαινε πολιτική νομιμοποίηση σε αραβικό και μουσουλμανικό επίπεδο και θα μπορούσε να πυροδοτήσει αλυσιδωτές προσχωρήσεις άλλων χωρών, δημιουργώντας νέο δίκτυο διπλωματικών, εμπορικών και αμυντικών δεσμών στην περιοχή.
Σε στρατηγικό επίπεδο, η ενδεχόμενη προσέγγιση θα ενίσχυε τον άξονα ΗΠΑ–Ισραήλ–Σαουδικής Αραβίας απέναντι στο Ιράν και θα δυσκόλευε προσπάθειες της Κίνας και της Ρωσίας να επεκτείνουν την επιρροή τους στον Κόλπο.
Η ισραηλινή κυβέρνηση υποδέχτηκε θετικά τη νέα προϋπόθεση του Τραμπ. Το γραφείο του Μπενιαμίν Νετανιάχου χαρακτήρισε, σύμφωνα με ισραηλινά μέσα, την ενδεχόμενη προσχώρηση της Σαουδικής Αραβίας στις Συμφωνίες του Αβραάμ «ιστορικό άλμα προς την ειρήνη στη Μέση Ανατολή». Ταυτόχρονα, όμως, στο Ισραήλ υπάρχουν και ανησυχίες για το ίδιο το σαουδαραβικό πυρηνικό πρόγραμμα, που δεν συζητήθηκαν εκτενώς στη δημόσια αντίδραση.
Βασικό εμπόδιο παραμένει το Παλαιστινιακό: η επίσημη θέση της Σαουδικής Αραβίας είναι ότι δεν μπορούν να δημιουργηθούν διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ χωρίς την ίδρυση ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους στα σύνορα του 1967, με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ — θέση που εντάσσεται στην Αραβική Ειρηνευτική Πρωτοβουλία του 2002.
Το σαουδαραβικό υπουργείο Εξωτερικών έχει επαναλάβει επανειλημμένα ότι αυτή η θέση παραμένει σταθερή, προσθέτοντας ως προϋποθέσεις τον τερματισμό των ισραηλινών επιχειρήσεων στη Γάζα και την αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων από τον παλαιστινιακό θύλακα. Από τη μία πλευρά λοιπόν βρίσκεται μια σταθερή όχθη του Ριάντ· από την άλλη, οι επιδιώξεις της κυβέρνησης Νετανιάχου που απορρίπτει τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους.
Στην πράξη, η εξίσωση είναι εξαιρετικά δύσκολη: για να προχωρήσει μια ουσιαστική αναγνώριση του Ισραήλ από τη Σαουδική Αραβία, μάλλον θα απαιτηθούν δεσμεύσεις που να διασφαλίζουν μια σαφή και μη αναστρέψιμη πορεία προς την επίλυση του Παλαιστινιακού. Αντίθετα, μια αναγνώριση χωρίς ουσιαστικές παραχωρήσεις προς τους Παλαιστινίους θα ενίσχυε τις σχέσεις Ριάντ–Ουάσινγκτον και θα προσέφερε στρατηγικά κέρδη στο Τελ Αβίβ, αλλά ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις στην περιοχή.
Το παρασκήνιο πιθανότατα περιλαμβάνει ανταλλαγές και συμβιβασμούς που θα καθορίσουν αν η κίνηση αυτή θα μετατραπεί σε γέφυρα για την επίλυση του Παλαιστινιακού ή σε ακόμη μία περιφερειακή διευθέτηση που αφήνει το ζήτημα στο περιθώριο.
