«Θυμάστε το καναρίνι που έπαιρναν μαζί τους οι ανθρακωρύχοι, για να διαπιστώσουν αν υπήρχε μονοξείδιο του άνθρακα στα ορυχεία; Αν το καναρίνι επιζούσε, μπορούσαν να μπουν. Αν πέθαινε, ήξεραν ότι έπρεπε να φύγουν. Η Μεσόγειος είναι αυτή τη στιγμή το ”καναρίνι” της Ευρώπης απέναντι στην κλιματική αλλαγή και το Κεντρικό Αιγαίο το «καναρίνι» της Μεσογείου. Εδώ οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης εμφανίζονται νωρίτερα, ταχύτερα και εντονότερα από ό,τι σε άλλες περιοχές της Γηραιάς Ηπείρου».
Με αυτή την παρομοίωση, η Νίκη Ευελπίδου, καθηγήτρια στο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ, εξηγεί γιατί η Νάξος βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο μιας διεθνούς επιστημονικής αποστολής που μετέτρεψε το νησί σε υπαίθριο εργαστήριο για τη μελέτη της κλιματικής αλλαγής και των παράκτιων περιοχών της Μεσογείου.
Την περασμένη εβδομάδα επιστήμονες από πέντε κορυφαία ευρωπαϊκά πανεπιστήμια περιηγήθηκαν από τα ορεινά της Νάξου έως τις ακτές, ενώ το πεδίο της έρευνας εκτεινόταν και στην Πάρο και τα Κουφονήσια. Στόχος ήταν να παρατηρήσουν τις τοπικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, οι οποίες, όπως τονίζει η καθηγήτρια, έχουν ήδη γίνει στην Ελλάδα ορατές με παρατεταμένους καύσωνες, ξηρασία και λειψυδρία.
«Θέλαμε να φέρουμε αυτούς τους επιστήμονες στην Ελλάδα και να τους δείξουμε έναν τόπο που βιώνει σήμερα όσα πιθανότατα θα αντιμετωπίσουν και οι δικές τους χώρες τα επόμενα χρόνια. Μέσα από αυτή την εμπειρία μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τις συνέπειες και να σχεδιάσουμε τρόπους αντιμετώπισής τους», σημειώνει η Νίκη Ευελπίδου.
Κατά τις περιηγήσεις, οι ερευνητές ήρθαν επίσης σε επαφή με πυρήνες γεωτρήσεων που έχουν γίνει στο πλαίσιο ελληνικών ερευνών και οι οποίοι αποτυπώνουν την εξέλιξη του κλίματος στην περιοχή από χιλιάδες χρόνια έως σήμερα. «Για να αντιμετωπίσουμε όσα έρχονται, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε το παρελθόν. Οι γεωτρήσεις μάς επιτρέπουν να «διαβάσουμε» την ιστορία του κλίματος και να δούμε πώς εξελίχθηκε το περιβάλλον μέσα στους αιώνες», τονίζει η καθηγήτρια.
Οι αλλαγές στο τοπίο είναι ήδη ορατές και έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: δεν αλλάζει τόσο το συνολικό ύψος των βροχοπτώσεων όσο ο τρόπος με τον οποίο αυτές εκδηλώνονται. Οι έντονες βροχές σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, σε συνδυασμό με το απότομο ανάγλυφο των νησιών, δεν επιτρέπουν τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα· το νερό καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα, προκαλώντας πλημμύρες και μεταφέροντας μεγάλες ποσότητες φερτών υλικών.
«Το νερό παρασύρει πέτρες και χώματα, ενώ τα βουνά χάνουν πολύτιμο έδαφος που δεν μπορεί να αναπληρωθεί εύκολα. Για κάθε εκατοστό εδάφους που χάνεται απαιτούνται περίπου 1.000 χρόνια για να δημιουργηθεί ξανά», σημειώνει, προσθέτοντας ότι η κατάσταση επιδεινώνεται από ανθρώπινες παρεμβάσεις — όπως η απομάκρυνση της πέτρας από τις παραλίες ή η άναρχη δόμηση — οι οποίες εμποδίζουν τα φερτά υλικά να φτάσουν στη θάλασσα και επιταχύνουν τη διάβρωση των ακτών και τη σταδιακή εξαφάνιση παραλιών.
Η ομάδα των επιστημόνων, σύμφωνα με την καθηγήτρια, είδε στην πραγματικότητα «εικόνες από το μέλλον» για τις δικές τους περιοχές: «Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε πώς ήταν το περιβάλλον στο παρελθόν και πώς έχει αλλάξει σήμερα, ώστε να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί στο μέλλον. Οι επιστήμονες που ήρθαν στη Νάξο είδαν, ουσιαστικά, μια εικόνα από το μέλλον των δικών τους περιοχών».
Η αποστολή πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πανεπιστημιακής Συμμαχίας CIVIS, για την κλιματική αλλαγή, υπό την αιγίδα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με ερευνητές από τη Γαλλία, τη Σουηδία, τη Ρουμανία, την Αυστρία, το Ισραήλ και την Ελλάδα. «Και ήταν μια σπουδαία εμπειρία για όλους μας», καταλήγει η Νίκη Ευελπίδου.
