Η Ουάσινγκτον και το Κατάρ επεξεργάζονται ένα σχέδιο που, εφόσον υλοποιηθεί, θα επιτρέψει στο Ιράν να αποκτήσει πρόσβαση σε δισεκατομμύρια δολάρια δεσμευμένων κεφαλαίων, σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal. Η πρωτοβουλία εμφανίζεται ως ένα από τα πρώτα οικονομικά ανταλλάγματα προς την Τεχεράνη στο πλαίσιο του μνημονίου κατανόησης για τον τερματισμό του πολέμου.
Το σχέδιο δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, αλλά προβλέπει ότι η Τεχεράνη θα μπορεί να αξιοποιήσει μέρος από τα περίπου 100 δισ. δολάρια ιρανικών κεφαλαίων που παραμένουν δεσμευμένα διεθνώς λόγω κυρώσεων. Η αρχική αποδέσμευση αναμένεται να αφορά 6 δισ. δολάρια που βρίσκονται στο Κατάρ.
Σύμφωνα με τον μηχανισμό που συζητείται, η Ντόχα θα επιτρέπει την αγορά τροφίμων, φαρμάκων και άλλων ανθρωπιστικών αγαθών που θα παραγγέλνει η κεντρική τράπεζα του Ιράν, αξιοποιώντας δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία της χώρας. Τα κεφάλαια αυτά προέρχονται κυρίως από έσοδα πωλήσεων πετρελαίου, τα οποία έχουν «παγώσει» στο εξωτερικό λόγω των κυρώσεων.
Πηγές αναφέρουν ότι ο μηχανισμός με το Κατάρ θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για την αποδέσμευση κεφαλαίων και σε άλλες χώρες, ενώ αποτελεί πιθανό πρώτο βήμα για την αποδέσμευση μιας αρχικής δόσης 24 δισ. δολαρίων, την οποία η Τεχεράνη επιδιώκει να εξασφαλίσει άμεσα.
Όμως το Ιράν δεν έχει ακόμη συμφωνήσει στον προτεινόμενο μηχανισμό. Η ιδέα αναμένεται να τεθεί στις επικείμενες πυρηνικές συνομιλίες μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, μετά τη συμφωνία για παύση του πολέμου και την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ.
«Ακόμη και περιορισμένες αποδεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων λειτουργούν τόσο ως οικονομικές σανίδες σωτηρίας όσο και ως πολιτικά σήματα αποκλιμάκωσης», δήλωσε η Σανάμ Βακίλ, διευθύντρια για τη Μέση Ανατολή στο Chatham House, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για ένα από τα λίγα συγκεκριμένα κίνητρα που μπορεί να εξασφαλίσει το Ιράν από τις ΗΠΑ, ώστε να σταθεροποιήσει το νόμισμά του και να μειώσει την εσωτερική πίεση.
Η διαδικασία όμως παραμένει εύθραυστη και ήδη προκαλεί αντιδράσεις. Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, δήλωσε μέσω X ότι ο Ντόναλντ Τραμπ συμφώνησε σε παύση των εχθροπραξιών «από απελπισία».
Η δήλωση αυτή προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος απάντησε μέσω κοινωνικών δικτύων: «Δεν συναινέσαμε από απελπισία, το Ιράν το έκανε. Έχουν ΤΕΛΕΙΩΣΕΙ! Θα αφήσουμε να κυλήσουν οι 60 ημέρες. Δεν παίρνουν λεφτά, ούτε δέκα σεντ!».
Παρά τις δημόσιες αντιπαραθέσεις, βάσει της συμφωνίας που υπέγραψε ο Τραμπ, οι ΗΠΑ δεσμεύονται να καταστήσουν τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν «πλήρως διαθέσιμα προς χρήση» και να διαπραγματευθούν μηχανισμό υλοποίησης. Αμερικανός αξιωματούχος ανέφερε ότι τα κεφάλαια θα αρχίσουν να ρέουν όσο το Ιράν συμμετέχει παραγωγικά στις συνομιλίες.
Η ρύθμιση με το Κατάρ θα είναι επιπρόσθετη των εσόδων από πωλήσεις πετρελαίου, τις οποίες η Ουάσινγκτον συμφώνησε να επιτρέψει μετά την υπογραφή της συμφωνίας. Και στις δύο περιπτώσεις, οι ΗΠΑ θα πρέπει να άρουν συγκεκριμένες κυρώσεις και να εκδώσουν τις απαραίτητες άδειες για τη διευκόλυνση των συναλλαγών.
Οι επικριτές της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι η Ουάσινγκτον παρέχει στην Τεχεράνη σημαντικά οικονομικά οφέλη πριν εξασφαλίσει ουσιαστικές παραχωρήσεις στο πυρηνικό της πρόγραμμα. Αντίθετα, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς και άλλοι υπερασπιστές θεωρούν ότι η ρύθμιση «θα μειώσει την πίεση στην παγκόσμια οικονομία», επιτρέποντας την επαναλειτουργία μιας στρατηγικής θαλάσσιας οδού και αποτρέποντας περαιτέρω στρατιωτική κλιμάκωση.
Σύμφωνα με υποστηρικτές της συμφωνίας, τα οικονομικά οφέλη για το Ιράν θα παραμείνουν περιορισμένα έως ότου υπάρξει πρόοδος στις αμερικανικές απαιτήσεις. Η συμφωνία με το Κατάρ θα δώσει στις ΗΠΑ μεγαλύτερη εποπτεία στις αγορές του Ιράν και αυξημένη επιρροή στη χρήση των δεσμευμένων κεφαλαίων. «Πήραμε τα χρήματά τους, δεν είναι δικά μας, είναι δικά τους, και τα παγώσαμε», δήλωσε ο Τραμπ στη σύνοδο της G7 στη Γαλλία, προσθέτοντας: «Σε κάποια χρονική στιγμή, υποθέτω, θα πρέπει να τους τα επιστρέψουμε».
Τα ιρανικά κεφάλαια, προερχόμενα κυρίως από πωλήσεις πετρελαίου, παραμένουν δεσμευμένα σε χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, το Ιράκ και το Κατάρ. Το 2023, η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε εγκρίνει εξαίρεση από τις κυρώσεις για τη μεταφορά 6 δισ. δολαρίων από τη Νότια Κορέα στο Κατάρ, στο πλαίσιο συμφωνίας για την απελευθέρωση πέντε Αμερικανών πολιτών που κρατούνταν στο Ιράν. Τα κεφάλαια αυτά προορίζονταν για ανθρωπιστικές αγορές, ωστόσο ο Μπάιντεν τα πάγωσε στο Κατάρ μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.
Οι συζητήσεις για την αποδέσμευση ξεκίνησαν στα τέλη Μαΐου, όταν ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου και επικεφαλής διαπραγματευτής Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ ηγήθηκε αντιπροσωπείας στην Ντόχα. Οι επαφές αυτές συνέβαλαν στην αναβίωση της διαπραγματευτικής δυναμικής που οδήγησε στο νέο μνημόνιο κατανόησης.
Η ανάγκη της Τεχεράνης για πρόσβαση σε ξένο νόμισμα είναι επιτακτική: η χώρα αντιμετωπίζει βαθιά οικονομική κρίση, εκρηκτικό πληθωρισμό και κατάρρευση του νομίσματος. Αναλυτές προειδοποιούν ότι, αν και η πρόσβαση σε δεσμευμένα κεφάλαια μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανάσα, δεν αρκεί για την ανάκαμψη · για κάτι τέτοιο απαιτείται ευρύτερη χαλάρωση των κυρώσεων.
Ανώτερος αξιωματούχος της κυβέρνησης δήλωσε ότι το Ιράν θα αποκτήσει πρόσβαση στα περιουσιακά του στοιχεία μόνο εφόσον εφαρμόσει το μνημόνιο κατανόησης και θα λάβει «περισσότερα οικονομικά οφέλη εάν επιδείξει ‘καλή συμπεριφορά’», όπως η παράδοση εμπλουτισμένου ουρανίου. Το σχέδιο ΗΠΑ-Κατάρ δείχνει πως η οικονομική διάσταση της συμφωνίας με το Ιράν αποτελεί βασικό εργαλείο της Ουάσινγκτον για να διατηρήσει την Τεχεράνη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
