Διπλωματική κρίση απειλεί να βάλει σε δοκιμασία τις σχέσεις Πολωνίας-Ουκρανίας, μετά την απόφαση του προέδρου της Πολωνίας Κάρολ Ναβρότσκι να ανακαλέσει από τον Ουκρανό ομόλογό του, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, το Τάγμα του Λευκού Αετού. Η κίνηση ήρθε ως απάντηση στην μετονομασία μίας ουκρανικής στρατιωτικής μονάδας σε «Ήρωες του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA)», οργάνωσης που συνδέεται με σφαγές Πολωνών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και λαμβάνεται λίγες ημέρες πριν από τη διάσκεψη για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας στο Γκντανσκ.
Σε ανακοίνωσή του, ο Πολωνός πρόεδρος εξήγησε την απόφασή του με αιχμηρά λόγια: «Υπό το πρίσμα της συγκατάθεσης του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι να ονομάσει μία από τις μονάδες των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας “Ήρωες του UPA” (…) αποφάσισα να ανακαλέσω το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας».
Η αντίδραση του Κιέβου ήταν άμεση και έντονη. Ο Ουκρανός υπουργός Εξωτερικών Αντρίι Σιμπίχα χαρακτήρισε την απόφαση «στρατηγικό λάθος». «Η απόφαση να αφαιρεθεί το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας είναι ένα στρατηγικό λάθος του προέδρου της Πολωνίας που ωφελεί μόνο τη Μόσχα», έγραψε στο Facebook. Πρόσθεσε επίσης: «Λυπούμαστε που αντί να αναζητήσει λύσεις, η πολωνική πλευρά αποφάσισε να κλιμακώσει αυτή τη σύγκρουση σε απαράδεκτο επίππεδο. Κανείς πρόεδρος άλλης χώρας δεν θα υπαγορεύσει την ιστορία μας».
Ιστορικές πληγές βγαίνουν ξανά στην επιφάνεια: για πολλούς Ουκρανούς ο UPA θεωρείται σύμβολο αντίστασης κατά της Σοβιετικής Ένωσης και της ναζιστικής Γερμανίας. Στην Πολωνία όμως η μνήμη συνδέεται με τις σφαγές της Βολυνίας (1943–1945), όπου εκτιμάται ότι περίπου 100.000 Πολωνοί σκοτώθηκαν, ενώ υπάρχουν και χιλιάδες ουκρανικά θύματα σε αντιποίνους.
Η πρόσφατη μετονομασία της μονάδας ήρθε να επισκιαστεί από το γεγονός ότι, τον Απρίλιο του 2023, ο τότε πρόεδρος της Πολωνίας Αντρέι Ντούντα είχε απονείμει το Τάγμα του Λευκού Αετού στον Ζελένσκι, κίνηση που τότε ερμηνεύτηκε ως ένδειξη αλληλεγγύης. Ο Ναβρότσκι χαρακτήρισε τη νέα μετονομασία «προσβλητική»: «Για τη συντριπτική πλειοψηφία της πολωνικής κοινωνίας, ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός παραμένει πάνω απ’ όλα μια οργάνωση που ευθύνεται για βάναυσα εγκλήματα σε βάρος των πολιτών της Δημοκρατίας της Πολωνίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», ανέφερε στο διάγγελμά του στην πλατφόρμα Χ.
Το Κίεβο υπερασπίζεται ότι η επιλογή του ονόματος δεν στρεφόταν κατά της Πολωνίας, υπενθυμίζοντας ότι ο UPA υπήρξε το στρατιωτικό σκέλος της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), η οποία εμπλεκόταν τόσο σε μάχες κατά του Κόκκινου Στρατού όσο και σε συγκρούσεις με την πολωνική αντίσταση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνεργάστηκε με τους Ναζί και συμμετείχε σε εγκλήματα κατά Εβραίων και Πολωνών.
Τον Μάιο, το Κίεβο επαναπάτρισε και ενταφίασε στο «Πάνθεον Εθνικών Ηρώων» τα λείψανα του εθνικιστή ηγέτη Αντρίι Μέλνικ, παρουσία του Ζελένσκι. Ο Μέλνικ υπήρξε επικεφαλής παρακλαδιού της OUN του Στεπάν Μπαντέρα, οργάνωσης με συνεργασίες απέναντι στη ναζιστική Γερμανία αλλά και εμπλοκή στο Ολοκαύτωμα. Ο Ζελένσκι έχει επίσης ανακοινώσει σχέδια επαναπατρισμού άλλων «Ουκρανών ηρώων», όπως του Γιεβχέν Κονοβάλετς και του ίδιου του Μπαντέρα, κινήσεις που προκαλούν ευαισθησίες στην περιοχή.
Η νέα κρίση επιβαρύνει το πολιτικό κλίμα στην Πολωνία. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ χαρακτήρισε την απόφαση του Ζελένσκι «ανησυχητική» και κάλεσε τους δύο προέδρους «να βρουν έναν καλύτερο τρόπο από την ανταλλαγή πληγμάτων». Παράλληλα, τόνισε ότι η στήριξη της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας παραμένει προς το συμφέρον της Πολωνίας.
Ο Ναβρότσκι, γνωστός για την επικριτική του στάση απέναντι στο Κίεβο, έχει προηγούμενα κατά της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ και είχε μπλοκάρει νομοσχέδιο για την παράταση της βοήθειας προς Ουκρανούς πρόσφυγες. Δεν έχει επισκεφθεί ποτέ το Κίεβο, παρά τις προσκλήσεις.
Στο μέτωπο της κοινής γνώμης, η παρουσία περίπου 1 εκατομμυρίου Ουκρανών προσφύγων στην Πολωνία (Eurostat) και τα ευρήματα δημοσκοπήσεων επιτείνουν την πίεση: έρευνα της Onet.pl δείχνει ότι το 65% των Πολωνών πιστεύει πως η απόφαση του Ζελένσκι θα επηρεάσει αρνητικά τις διμερείς σχέσεις. Σε παλαιότερη έρευνα, σχεδόν οι μισοί Πολωνοί υποστήριζαν τη φιλοξενία Ουκρανών, ποσοστό που έχει πέσει αισθητά από το 94% της αρχικής περιόδου μετά τη ρωσική εισβολή.
Με τη διάσκεψη του Γκντανσκ προ των πυλών, η διπλωματική ρήξη απειλεί να επισκιάσει προσπάθειες ανοικοδόμησης και συνεργασίας, αναδεικνύοντας πόσο εύθραυστες παραμένουν οι ισορροπίες στην περιοχή όταν ανοίγουν παλιές ιστορικές πληγές.
