Το «σκάνδαλο των πολεοδομιών» και οι παραιτήσεις των γενικών γραμματέων του ΥΠΕΝ και του ΥΠΠΟ έφεραν ξανά στο προσκήνιο τις χρόνιες παθογένειες των Υπηρεσιών Δόμησης (ΥΔΟΜ). Οι καταγγελίες για αθέμιτες συναλλαγές —χαρακτηρισμοί κτιρίων ως αυθαιρέτων, κούρεμα προστίμων, επίσπευση αδειοδοτήσεων— επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για συστηματικά προβλήματα που είχαν ριζώσει στο σύστημα.
Κεντρικά στη διαμόρφωση αυτού του εδάφους διαφθοράς βρίσκονται δύο παράγοντες. Πρώτον, η χρόνια υποστελέχωση των ΥΔΟΜ, αποτέλεσμα της ανεπαρκούς προσέλκυσης στελεχών του κλάδου ΠΕ Μηχανικών (Αρχιτέκτονες, Πολιτικοί Μηχανικοί, Τοπογράφοι, Μηχανολόγοι). Δεύτερον, η παρατεταμένη παραμονή των ίδιων προσώπων σε κρίσιμες γνωμοδοτικές επιτροπές χωρίς ουσιαστικό έλεγχο πεπραγμένων, με αποτέλεσμα τα όργανα αυτά να λειτουργούν στην πράξη ως «φυτώρια» για καθεστώτα συναλλαγών.
Η Ετήσια Έκθεση του ΑΣΕΠ επιβεβαιώνει το πρώτο πρόβλημα: πολλοί υποψήφιοι μη δέχονται διορισμό στον δημόσιο τομέα, καθώς οι θέσεις θεωρούνται υποαμοιβόμενες σε σχέση με την αγορά και ασύμφορες σε σχέση με τις ευθύνες. Εάν η Διοίκηση θέλει να ανατρέψει την εικόνα, πρέπει να σκεφτεί νέα κίνητρα —μισθολογικά ή θεσμικά, όπως η διατήρηση παράλληλης επαγγελματικής ενασχόλησης— παρότι τέτοιες λύσεις συναντούν αντιδράσεις.
Η επιμήκυνση των θητειών στα κεντρικά γνωμοδοτικά όργανα (Συμβούλια Αρχιτεκτονικής, ΚΕΣΑ, ΣΥΠΟΘΑ) την τελευταία εξαετία επιτείνει το πρόβλημα. Όταν τα ίδια πρόσωπα αποφασίζουν για προεγκρίσεις και όρους δόμησης χωρίς ανανέωση και ανεξάρτητο έλεγχο, οι ευκαιρίες για κακοδιαχείριση και πελατειακές πρακτικές πολλαπλασιάζονται — και οι αρμόδιοι υπουργοί, σύμφωνα με τα στοιχεία, γνώριζαν και σιωπούσαν.
Αντιπαράθεση ΚΕΔΕ – κυβέρνησης
Το σκάνδαλο συμπίπτει με την οξεία αντιπαράθεση για το μέλλον των ΥΔΟΜ: η κυβέρνηση προτείνει τη μεταφορά των υπηρεσιών από τους δήμους σε έναν ενιαίο φορέα, το Κτηματολόγιο (σήμερα ΝΠΙΔ), επιχειρώντας να αντιμετωπίσει καθυστερήσεις και ελλείψεις προσωπικού. Το ΤΕΕ τάσσεται υπέρ μιας τέτοιας κεντρικής λύσης, υποστηρίζοντας ότι η αποσπασματική λειτουργία των πολεοδομιών δημιουργεί ανασφάλεια δικαίου και ότι η συγκέντρωση αρμοδιοτήτων θα ενίσχυε τη διαφάνεια και την ταχύτητα των διαδικασιών.
Η ΚΕΔΕ, όμως, αντιδρά στην αφαίρεση των αρμοδιοτήτων από τους δήμους και επισημαίνει ότι οι ρίζες του προβλήματος βρίσκονται στο θεσμικό και λειτουργικό πλαίσιο που ορίζει η κεντρική διοίκηση και στις σχέσεις των υπηρεσιών με το υπουργείο. Είναι αληθές ότι μεγάλο μέρος της διαδικασίας διεκπεραιώνεται ψηφιακά από ιδιώτες μηχανικούς (e-Αδειες, e-Πολεοδομία), και επομένως η έρευνα για τις ευθύνες πρέπει να περιλάβει και τους επαγγελματικούς φορείς των μηχανικών.
Η ψηφιοποίηση και η άτυπη «ιδιωτικοποίηση» της πολεοδόμησης έχουν περιορίσει αισθητά τη συμμετοχή των δημοτικών υπηρεσιών στις πολεοδομικές διαδικασίες. Το μοντέλο όπου ιδιώτες μηχανικοί αναλαμβάνουν δημόσιες λειτουργίες —όπως οι Ελεγκτές Δόμησης που αντικατέστησαν την παλαιά γραφειοκρατία— δείχνει πλέον τα όριά του: αποδεικνύεται ανίσχυρο να περιφρουρήσει μόνο του τη νομιμότητα και τη διαφάνεια.
Παρά τις διαβεβαιώσεις ότι τα ψηφιακά εργαλεία (e-Αδειες, Ηλεκτρονική Ταυτότητα Κτιρίου, Ενιαίος Ψηφιακός Χάρτης) θα θωρακίσουν τη διαδικασία με check-lists και ανεξάρτητους ελέγχους, η διαφθορά αναπροσαρμόζεται και εκμεταλλεύεται νομοθετικές και λειτουργικές αδυναμίες —πολυνομία, ασάφεια, υποστελέχωση και παρατάσεις θητειών— δημιουργώντας πλέον πιο οργανωμένα δίκτυα συναλλαγών.
Ο μύθος ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχει εκ φύσεως μεγαλύτερη τάση στη διαφθορά έναντι του κεντρικού κράτους καταρρίπτεται: τα πρόσφατα σκάνδαλα δείχνουν ότι φαινόμενα εκδηλώνονται σε τοπικό επίπεδο αλλά πολλές φορές ενορχηστρώνονται σε κεντρικό. Η αντιμετώπιση απαιτεί συνολικές παρεμβάσεις: ενίσχυση προσωπικού, δίκαια κίνητρα, περιορισμό παρατάσεων θητειών, αυστηρούς και ανεξάρτητους ελέγχους, διαφάνεια στη γνωμοδοτική λειτουργία και λογοδοσία των επαγγελματικών φορέων.
