Τα τελευταία χρόνια το σύμφωνο συμβίωσης έχει πάψει να είναι «εναλλακτική λύση» και εξελίσσεται σε μια σύγχρονη οικογενειακή συμφωνία που επιλέγουν συνειδητά όλο και περισσότερα ζευγάρια. Τα επίσημα στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτή τη μεταβολή: το 2024 συνάφθηκαν 14.486 σύμφωνα συμβίωσης, αντιπροσωπεύοντας το 28,3% του συνόλου των συμβολαίων και γάμων (51.135 το ίδιο έτος), σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ — ποσοστά που συγκρινόμενα με το 2019 (14,4% επί συνόλου 55.061) και το 2014 (2,9% επί συνόλου 54.678) δείχνουν την ραγδαία άνοδο του θεσμού.
Στα συμβολαιογραφικά γραφεία και στα δικηγορικά γραφεία που ασχολούνται με αστικό και οικογενειακό δίκαιο, οι επαγγελματίες μιλούν για σαφή μετατόπιση: από μια λύση που επιλέγονταν κυρίως για πρακτικούς λόγους —όπως η νομική κατοχύρωση της πατρότητας σε περιπτώσεις εγκυμοσύνης— σε μια συνειδητή επιλογή που ρυθμίζει εκ των προτέρων θεμελιώδη ζητήματα της κοινής ζωής.
Οι δικηγόροι περιγράφουν το σύμφωνο ως εργαλείο μεγαλύτερης ευελιξίας και χαμηλότερου κόστους σε σχέση με τον παραδοσιακό γάμο. Μετά από περισσότερα από δέκα χρόνια εφαρμογής του σύγχρονου νομικού πλαισίου, πολλές από τις «λύσεις ανάγκης» έχουν αντικατασταθεί από στοχευμένες ρυθμίσεις που καλύπτουν περιουσιακά, ζητήματα επιμέλειας, διατροφής, κληρονομικά και άλλες λεπτομέρειες της καθημερινότητας.
Η νομική εξέλιξη του θεσμού ξεκίνησε με τον Ν. 3719/2008, που εισήγαγε για πρώτη φορά το σύμφωνο στην ελληνική έννομη τάξη ως νομικό θεσμό διαφορετικό από τον γάμο. Στην αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου αναφερόταν χαρακτηριστικά ότι «το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης δεν είναι ένας ατελής γάμος». Η τομή ήρθε το 2015 με τον Ν. 4356/2015, που επέκτεινε το δικαίωμα και στα ομόφυλα ζευγάρια και μετέτρεψε το σύμφωνο σε πλήρως λειτουργικό εργαλείο οικογενειακού δικαίου.
Στην πράξη, η διαδικασία σύναψης είναι σχετικά απλή: το σύμφωνο καταρτίζεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και αποκτά ισχύ όταν κατατεθεί στο ληξιαρχείο. Παρά την απλότητα, όμως, οι νομικοί υπογραμμίζουν ότι πίσω από την «προσωρινά απλή» υπογραφή κρύβονται κρίσιμες αποφάσεις για το μέλλον ενός ζευγαριού —και γι’ αυτό η ζήτηση για εξειδικευμένη νομική συμβουλή έχει αυξηθεί σημαντικά.
«Τα ζευγάρια έρχονται πλέον πολύ πιο ενημερωμένα», λέει η Χριστιάννα Νακέλλη, δικηγόρος με πολυετή εμπειρία στο οικογενειακό δίκαιο. «Δεν ρωτούν μόνο τι προβλέπει ο νόμος. Ρωτούν πώς μπορούν να προστατεύσουν την περιουσία τους, τα παιδιά τους ή την επόμενη μέρα, αν η σχέση τελειώσει».
Οι κύριοι άξονες διαπραγμάτευσης είναι τα περιουσιακά, τα δικαιώματα επί της οικογενειακής στέγης, η διατροφή μετά τη λύση της σχέσης, τα κληρονομικά και η γονική μέριμνα. Στο πεδίο των περιουσιακών, το πιο συχνό αίτημα είναι ο σαφής διαχωρισμός του προϋπάρχοντος πλούτου και η ρύθμιση των αποκτημάτων που θα δημιουργηθούν κατά τη διάρκεια της συμβίωσης —ιδιαίτερα όταν εμπλέκονται επιχειρήσεις, ακίνητα ή σημαντικές επενδύσεις.
Το θέμα της κληρονομικής διαδοχής απασχολεί ολοένα περισσότερα ζευγάρια. Το ισχύον πλαίσιο εξομοιώνει σε μεγάλο βαθμό τα μέρη του συμφώνου με τους συζύγους όσον αφορά τα κληρονομικά δικαιώματα, αλλά οι συμβάσεις επιτρέπουν ειδικές ρυθμίσεις. Δικηγόροι σημειώνουν διαφοροποιήσεις: στα ετερόφυλα ζευγάρια συχνά εφαρμόζονται οι γενικές διατάξεις, ενώ στα ομόφυλα παρατηρείται μεγαλύτερη τάση για ρητή κατοχύρωση του συντρόφου ως βασικού ή αποκλειστικού κληρονόμου.
Οι ευαισθησίες στη ρύθμιση της διατροφής μετά τη λύση του συμφώνου παραμένουν υψηλές. Ο νόμος προβλέπει την υποχρέωση διατροφής όπως και στον γάμο, αλλά περιορίζει την ελευθερία των μερών ώστε να προστατευθεί το οικονομικά ασθενέστερο μέρος. Όπως επισημαίνει η Χριστιάννα Μ. Νακέλλη, στην ελληνική πραγματικότητα είναι «εξαιρετικά σπάνιο τα ζευγάρια να επιλέγουν εκ των προτέρων παραίτηση από το δικαίωμα διατροφής» — και πολλοί ακόμη αποφεύγουν τη συζήτηση λόγω του συναισθηματικού φορτίου της.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα ζητήματα που αφορούν τα παιδιά: γονική μέριμνα, επιμέλεια, διατροφή και επικοινωνία βρίσκονται στην κορυφή των ανησυχιών των γονέων που συνάπτουν σύμφωνο. Οι νομικοί προειδοποιούν για ένα πρακτικό κενό: ακόμη και όταν συμφωνούνται συναινετικά ρυθμίσεις για την επιμέλεια ή τη διατροφή, αυτές δεν αποκτούν πάντα αυτομάτως εκτελεστό χαρακτήρα όπως σε ορισμένες περιπτώσεις συναινετικού διαζυγίου — και αυτό εκπλήσσει πολλούς ενδιαφερόμενους. «Πολλά ζευγάρια εκπλήσσονται όταν το πληροφορούνται», λένε οι δικηγόροι. «Υπάρχει η αίσθηση ότι όλα μπορούν να ρυθμιστούν συμβολαιογραφικά».
Υπάρχουν, τέλος, και πιο ασυνήθιστα αιτήματα που αποτυπώνουν την ποικιλία των αναγκών: «στα πλαίσια της ελεύθερης διαμόρφωσης των περιουσιακών σχέσεων των συντρόφων, ενδεχομένως το πιο ιδιάζον ζήτημα προς διευθέτηση που μου ζητήθηκε προσωπικά ήταν η αγορά οικογενειακού τάφου από συντρόφους και ο καθορισμός, με το σύμφωνο, της κοινοκτημοσύνης σε αυτόν ανεξάρτητα από την τυχόν μετέπειτα λύση του συμφώνου», αναφέρει η Χριστιάννα Μ. Νακέλλη — μια λεπτομέρεια που αποτυπώνει την αλλαγή στον τρόπο που τα ζευγάρια αντιλαμβάνονται και νομιμοποιούν την διάρκεια της σχέσης τους.
Συνολικά, οι νομικοί και οι συμβολαιογράφοι τονίζουν ότι η εξοικείωση της κοινωνίας με την ιδέα πως μια σχέση μπορεί να οργανωθεί νομικά χωρίς τον γάμο έχει θεσπίσει το σύμφωνο ως κανονικό εργαλείο οικογενειακής οργάνωσης. Η τάση αυτή αυξάνει την ανάγκη για έγκυρη νομική καθοδήγηση, προκειμένου οι συμφωνίες να αποτυπώνουν ρεαλιστικά και δίκαια τα συμφέροντα και των δύο μερών —και να μην μετατραπούν σε αιτίες νέων δικαστικών διαφορών στο μέλλον.
