Έντονες αντιδράσεις διαπιστώνονται μετά την έναρξη εφαρμογής του νέου Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, με περισσότερες από δέκα διεθνείς ανθρωπιστικές οργανώσεις να προειδοποιούν για σοβαρούς κινδύνους όσον αφορά τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο και των μεταναστών που φθάνουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στο μέτωπο των επικριτών βρίσκονται, μεταξύ άλλων, η Διεθνής Αμνηστία, οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα, η Oxfam Intermón, οι Γιατροί του Κόσμου, η Caritas και η Υπηρεσία Ιησουιτών για τους Μετανάστες. Οι οργανώσεις εκφράζουν ανησυχία ότι το νέο πλαίσιο μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη χρήση κράτησης, περιορισμούς στην ελευθερία κινήσεων και αποδυνάμωση των εγγυήσεων που συνοδεύουν την εξέταση αιτημάτων διεθνούς προστασίας.
Κεντρικό στοιχείο της κριτικής είναι η καθιέρωση ταχείας διαδικασίας εξέτασης αιτημάτων ασύλου στα εξωτερικά σύνορα της Ε.Ε. Σύμφωνα με το νέο σύστημα, μέσα σε διάστημα 12 εβδομάδων από την άφιξη θα πρέπει να ολοκληρώνεται η εξέταση της αίτησης και, εφόσον απορριφθεί, να λαμβάνεται παράλληλα απόφαση επιστροφής.
Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο αφορά τη νομική διάσταση της διαδικασίας: κατά τη διάρκειά της, ο αιτών δεν θα θεωρείται νομικά ότι έχει εισέλθει στην επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρότι βρίσκεται φυσικά σε ευρωπαϊκό έδαφος. Οι οργανώσεις εκτιμούν ότι αυτή η νομική κατασκευή μπορεί να περιορίσει ουσιαστικά τα δικαιώματα των αιτούντων και να διευκολύνει την παραμονή τους σε κλειστές δομές ή κέντρα κράτησης.
Παράλληλα, οι ΜΚΟ υπογραμμίζουν ότι το σύμφωνο δεν λειτουργεί αποσπασματικά αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Ε.Ε. που δίνει έμφαση στις επιστροφές και τις απελάσεις. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον νέο Κανονισμό Επιστροφών, που συμφωνήθηκε στις αρχές Ιουνίου και, σύμφωνα με τις οργανώσεις, διευρύνει τις δυνατότητες κράτησης και εισάγει αυστηρότερα καταναγκαστικά μέτρα για την επιτάχυνση των απελάσεων.
Οι οργανώσεις προειδοποιούν ότι η πίεση για γρήγορες αποφάσεις μπορεί να υπονομεύσει την εξατομικευμένη εξέταση κάθε υπόθεσης και να οδηγήσει στην παράβλεψη άλλων μορφών προστασίας ή ανθρωπιστικών λόγων που θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν την παραμονή ενός ατόμου στην Ευρώπη.
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράζεται για τα παιδιά και τους ευάλωτους πληθυσμούς. Οι ΜΚΟ ζητούν εξατομικευμένη αξιολόγηση για κάθε ανήλικο, «με δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής του στη διαδικασία λήψης αποφάσεων», καθώς και αυστηρούς κανόνες για τη συλλογή βιομετρικών δεδομένων. Επιπλέον, ζητούν δωρεάν και εξειδικευμένη νομική βοήθεια από την πρώτη στιγμή, ποιοτικές υπηρεσίες διερμηνέα και την παρουσία εξειδικευμένου ιατρικού προσωπικού.
Την ίδια ώρα, παραμένουν σοβαρές αβεβαιότητες σχετικά με την εφαρμογή του συμφώνου στην πράξη. Οι οργανώσεις αναφέρουν ότι, παρά τις επανειλημμένες παρεμβάσεις της κοινωνίας των πολιτών και των μεταναστευτικών κοινοτήτων, δεν έχουν ακόμη λάβει σαφείς πληροφορίες για τα συγκεκριμένα μέτρα που θα εφαρμόσουν τα κράτη-μέλη.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζει το νέο Σύμφωνο ως προσπάθεια εξισορρόπησης ανάμεσα στην ανάγκη προστασίας των προσφύγων και στην αποτελεσματικότερη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Οι υποστηρικτές του υποστηρίζουν ότι θα επιτρέψει ταχύτερες διαδικασίες, καλύτερο έλεγχο των εξωτερικών συνόρων και μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ κρατών-μελών. Αντιθέτως, οι επικριτές εκφράζουν τον φόβο ότι η έμφαση στην ταχύτητα και στις επιστροφές κινδυνεύει να μετατρέψει το δικαίωμα στο άσυλο σε μια διαδικασία με περιορισμένες εγγυήσεις, ειδικά για τους πιο ευάλωτους.
Καθώς το σύμφωνο τίθεται σε εφαρμογή, η κρίσιμη δοκιμασία θα δοθεί στο επίπεδο της εφαρμογής: όχι μόνο στην αποτελεσματικότητα της διαχείρισης των ροών, αλλά στο κατά πόσο η Ε.Ε. θα μπορέσει να διατηρήσει την ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια των συνόρων και στην προστασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
