Την Κυριακή 14 Ιουνίου οι Ελβετοί πολίτες καλούνται να απαντήσουν σε ένα ασυνήθιστο και φορτισμένο ερώτημα: αν μια χώρα μπορεί να θέσει ανώτατο όριο στον πληθυσμό της. Στη δημοσκόπηση μπροστά στην κάλπη βρίσκεται η πρόταση για περιορισμό του πληθυσμού στα 10 εκατομμύρια, μια πρωτοβουλία που έβαλε εκ νέου στο προσκήνιο την αντιπαράθεση γύρω από τη μετανάστευση και την ταυτότητα της χώρας.
Η πρωτοβουλία προέρχεται από το δεξιό Κόμμα του Λαού της Ελβετίας, το οποίο την χαρακτηρίζει «πρωτοβουλία βιωσιμότητας», επιμένοντας ότι στόχος είναι να μειωθεί η πίεση στη στέγαση, στις δημόσιες υπηρεσίες και στο περιβάλλον. Αντίθετα, η κυβέρνηση, τα υπόλοιπα κόμματα, οι εργοδοτικές ενώσεις και τα συνδικάτα την αποκαλούν «πρωτοβουλία του χάους», προειδοποιώντας ότι θα στερήσει κρίσιμο προσωπικό από νοσοκομεία και ξενοδοχεία και θα επιφέρει ρήξη στις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Από το 2002, όταν ο πληθυσμός της Ελβετίας ανερχόταν σε 7,3 εκατομμύρια, η χώρα έφτασε σήμερα τους 9,1 εκατομμύρια κατοίκους· το 27% από αυτούς είναι γεννημένοι στο εξωτερικό. Το ελβετικό σύστημα άμεσης δημοκρατίας επιτρέπει στους πολίτες να αποφασίζουν για κρίσιμα ζητήματα μέσω δημοψηφίσματος, εφόσον συγκεντρωθούν 100.000 υπογραφές — όπως συνέβη και στην παρούσα περίπτωση.
Οι ανησυχίες των ψηφοφόρων δεν είναι μόνο ιδεολογικές: πολλοί δηλώνουν ενοχλημένοι από τον συνωστισμό στα τρένα, τις υψηλές τιμές ενοικίων και την αύξηση του κόστους υγείας. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν μια σχεδόν ισοπαλία: 52% των ερωτηθέντων εμφανίζονται αρνητικοί στην πρωτοβουλία και 45% υπέρ, με σημαντικό ποσοστό αναποφάσιστων να μπορεί να κρίνει το αποτέλεσμα.
Ο διχασμός αντανακλάται και στη νέα γενιά πολιτικών: οι Helin Genis και Nils Fiechter, και οι δύο από οικογένειες μεταναστών, εκπροσωπούν αντίθετες προσεγγίσεις. Ο Fiechter, 29 ετών και μέλος του Κόμματος του Λαού στο κοινοβούλιο του καντονιού Βέρνης, δηλώνει ««Έχουμε χάσει τον έλεγχο»», κατηγορώντας την ««ανεξέλεγκτη μετανάστευση»» για τη στεγαστική κρίση, την κυκλοφοριακή συμφόρηση και την πίεση στις κοινωνικές υπηρεσίες. Αντίθετα η Genis, 31 ετών και εκλεγμένη σοσιαλδημοκράτισσα στο δημοτικό συμβούλιο, απορρίπτει τις αιτιάσεις ως αποδιοπομπαίο τράγο: «Δεν είναι οι μετανάστες που καθορίζουν τα ενοίκια ή τα ασφάλιστρα υγείας», προσθέτοντας πως «η αντιμετώπιση των προβλημάτων μέσα από το πρίσμα της μετανάστευσης οδηγεί μόνο σε διχασμό».
Στο πρακτικό επίπεδο, η πρόταση προβλέπει ότι ο πληθυσμός δεν θα πρέπει να ξεπεράσει τα 10 εκατομμύρια πριν από το 2050. Όταν φτάσει τα 9,5 εκατομμύρια, η κυβέρνηση θα οφείλει να λάβει μέτρα —από περιορισμούς στο άσυλο μέχρι τερματισμό της οικογενειακής επανένωσης των μεταναστών εργαζομένων— και, αν το όριο επιτευχθεί, θα πρέπει να αναθεωρηθούν διεθνείς συμφωνίες, μεταξύ αυτών και η ελευθερία μετακίνησης με την ΕΕ.
Η επιχειρηματική κοινότητα εκφράζει ανησυχία. Ο επικεφαλής οικονομολόγος της Economiesuisse, Rudolf Minsch, προειδοποιεί ότι η κίνηση θα μπορούσε να προκαλέσει «προκλήσεις στις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση» και υπενθυμίζει ότι «η ΕΕ παραμένει ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Ελβετίας».
Οι εργοδότες φοβούνται ελλείψεις εργατικού δυναμικού· περίπου οι μισοί εργαζόμενοι στα ελβετικά ξενοδοχεία και πολλοί στα νοσοκομεία προέρχονται από το εξωτερικό. Το Κόμμα του Λαού επιμένει ότι η μετανάστευση αυξάνει τη ζήτηση για υποδομές, ενώ οι αντίπαλοι υπογραμμίζουν ότι μια γηράσκουσα κοινωνία χρειάζεται νέους εργαζόμενους και φορολογούμενους για να στηρίξει τις δημόσιες υπηρεσίες.
Ο βουλευτής των Σοσιαλδημοκρατών Jon Pult προειδοποιεί ότι ένα τέτοιο μέτρο θα μπορούσε να αφήσει τη χώρα ««μόνη σε έναν ασταθή και επικίνδυνο κόσμο»». Η συζήτηση για απομόνωση τροφοδοτείται και από οπτικά μηνύματα: αφίσες που καλούν σε απόρριψη του μέτρου απεικονίζουν τον Donald Trump με φόντο τους Vladimir Putin και Xi Jinping, συνοδευόμενες από το σύνθημα «Ρήξη με την Ευρώπη, τώρα;».
Στην τελική ανάλυση, οι πολίτες θα αποφασίσουν αν προτιμούν να περιορίσουν την εισροή κατοίκων στο όνομα της βιωσιμότητας και της προστασίας του τρόπου ζωής τους ή να διατηρήσουν ανοικτές δομές που στηρίζουν την οικονομία και τις διεθνείς σχέσεις. Όπως λέει ο Fiechter, «Όποιος αγαπά την Ελβετία, είτε έχει μεταναστευτικό υπόβαθρο είτε όχι, θέλει να παραμείνει ασφαλής και ευημερούσα. Αυτό ακριβώς επιδιώκει η πρωτοβουλία», ενώ η Genis απαντά ότι «Το ζητούμενο δεν είναι πώς θα αποκλείσουμε ανθρώπους, αλλά πώς θα εξασφαλίσουμε προσιτή στέγαση, καλές συνθήκες εργασίας και ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η πρωτοβουλία κάνει περισσότερο κακό παρά καλό στην Ελβετία».
