Η Γιάλτα που δεν χώρισε τον κόσμο

Share

Στη λαμπερή και υπερσύγχρονη Σενζέν συναντήθηκαν τρεις ανταγωνιστές, με φόντο πολλαπλές συρράξεις που μοιάζουν ασύνδετες, έχουν όμως κοινή γεωπολιτική συνισταμένη. Η διακήρυξη των τεσσάρων σημείων έδειξε ότι περισσότερα είναι όσα τους χωρίζουν από όσα τους ενώνουν. Και όσα ειπώθηκαν πίσω από τις κλειστές πόρτες, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, θα δοκιμαστούν τελικά στο πεδίο. Μια συμφωνία κρίνεται από την εφαρμογή της σε βάθος χρόνου, όχι από τα φλας των φωτογράφων.

Η περιγραφή της συνάντησης ως «νέας Γιάλτας» είναι ιστορικά προβληματική, η σύγκριση όμως προσφέρει χρήσιμα διδάγματα για τη διπλωματία. Ένα από αυτά είναι ότι οι συσχετισμοί ισχύος που διαμορφώνονται πριν από μια διάσκεψη καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό όσα θα ακολουθήσουν.

Σου αρέσει να διαβάζεις τον ΑΘΛΟ;Βλέπε συχνότερα τις ειδήσεις μας στις Κορυφαίες Ειδήσεις της Google.

Η Ευρώπη, άλλωστε, είχε ήδη μοιραστεί στα πεδία των μαχών προτού καθίσουν οι ηγέτες στη Γιάλτα. Ο Κόκκινος Στρατός είχε καταλάβει την Πολωνία και ετοιμαζόταν να κινηθεί προς το Βερολίνο, ενώ ο Στάλιν προσδοκούσε να εξαργυρώσει τις στρατιωτικές του νίκες. Αν η Πολωνία ήταν ζήτημα τιμής για τη Βρετανία, είπε στον Ρούζβελτ και τον Τσώρτσιλ, για τη Ρωσία ήταν «ζήτημα ζωής και θανάτου».

Με αντίστοιχους όρους έχει περιγράψει ο Πούτιν το διακύβευμα της Ρωσίας στην Ουκρανία. Ο πόλεμος αποτελεί μορφή διαπραγμάτευσης και, ως εκ τούτου, η τύχη των ανοιχτών μετώπων θα εξαρτηθεί από τον συσχετισμό δυνάμεων που θα έχει διαμορφωθεί πριν από οποιαδήποτε διάσκεψη.

Η σύγκριση με τη Γιάλτα αναδεικνύει και μια δεύτερη διαφορά: οι Τρεις Μεγάλοι δεν βρίσκονταν στην ίδια θέση. Η Βρετανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε αποδρομή, ενώ οι ΗΠΑ, αν και εύρωστες, δεν είχαν ακόμη αντιληφθεί πλήρως τον ρόλο τους στο διεθνές σύστημα. Το ΝΑΤΟ δεν υπήρχε ούτε ως σκέψη και ο Ρούζβελτ εκτιμούσε ότι τα αμερικανικά στρατεύματα δεν θα παρέμεναν στην Ευρώπη για περισσότερο από δύο χρόνια.

Η ΕΣΣΔ, από την άλλη, διέθετε πολεμική οικονομία ικανή να κινητοποιεί τεράστιους πόρους, παρά το πρωτοφανές ανθρώπινο κόστος. Σήμερα, η ανερχόμενη Κίνα έχει απέναντί της μια διαιρεμένη Αμερική και μια αιμορραγούσα Ρωσία. Επιδιώκει να αξιοποιήσει τον χρόνο υπέρ της, με τον Σι να επαναλαμβάνει ότι η Παγίδα του Θουκυδίδη δεν είναι αναπόφευκτη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι με ποιους όρους θα συνυπάρξουν οι δύο πλευρές και ποιον ρόλο θα διεκδικήσει η Κίνα στο γεωπολιτικό στερέωμα.

Στη Γιάλτα, οι τρεις σύμμαχοι σχεδίαζαν τη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, χωρίς όμως να μιλούν την ίδια γλώσσα. Ο Ρούζβελτ προσέγγιζε τα ζητήματα μέσα από τις αξίες, ενώ ο Στάλιν και ο Τσώρτσιλ με όρους ισχύος. Υπέγραψαν το ίδιο κείμενο, αλλά εννοούσαν διαφορετικά πράγματα.

Οι «ελεύθερες εκλογές» στην Ανατολική Ευρώπη σήμαιναν κάτι διαφορετικό στην Ουάσιγκτον και κάτι άλλο στη Μόσχα. Ο Ρούζβελτ πίστευε πως η προσωπική του σχέση με τον «θείο Τζο» θα γεφύρωνε το χάσμα. Σήμερα, ο Τραμπ αποκαλεί τον Πούτιν «φίλο» και χαρακτηρίζει την τριμερή «νίκη» προτού καν αρχίσει. Η προσωπική χημεία, ωστόσο, εξανεμίζεται όταν τα συμφέροντα αποκλίνουν — ιδίως για έναν πρόεδρο που μετρά αντίστροφα μέχρι την αποχώρησή του από την εξουσία.

Επιστρέφοντας από τη Γιάλτα, ο Ρούζβελτ διακήρυξε στο Κογκρέσο ότι οι στόχοι των συμμάχων δεν είχαν συγκλίνει ποτέ περισσότερο και ότι το όραμα μιας διαρκούς ειρήνης βρισκόταν πιο κοντά. Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Στάλιν ακολούθησε τον δικό του δρόμο. Οι προσδοκίες διαψεύστηκαν και το έδαφος για τον Ψυχρό Πόλεμο είχε πλέον προετοιμαστεί.

Σήμερα, η διαίρεση του κόσμου σε σφαίρες επιρροής εξακολουθεί να συνδέεται με τη Γιάλτα, αν και η πρακτική αυτή ούτε τότε ήταν καινούργια ούτε η διαίρεση οριστικοποιήθηκε στη διάσκεψη. Το δίδαγμα παραμένει επίκαιρο: όσα συμφωνούνται γύρω από ένα τραπέζι αποκτούν πραγματική αξία μόνο όταν αντέχουν στη δοκιμασία των εξελίξεων.

Ο Σπύρος Κατσούλας είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Συντονιστής του Προγράμματος Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκών Υποθέσεων στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος.

ΟΙ ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗΣ
ΟΙ ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ