Κάτω από την Αγία Σοφία, οι εργασίες αποκατάστασης φέρνουν στο φως ένα άγνωστο δίκτυο σηράγγων και υπόγειων χώρων, αλλά και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που ίσως ανήκουν σε εποχή προγενέστερη από την ανέγερση του σημερινού ναού. Μέχρι στιγμής έχουν καθαριστεί 420 μέτρα στοών, ενώ οι τουρκικές αρχές εξετάζουν αν ορισμένα τμήματα θα μπορούσαν να γίνουν επισκέψιμα.
Σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών απομακρύνθηκαν από τον Κήπο του Βεζίρη και τον δυτικό κήπο, όπου εντοπίστηκαν έξι υπόγειοι χώροι και εννέα σήραγγες. Οι εργασίες εντάσσονται στο ευρύτερο πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας, το οποίο οι τουρκικές αρχές χαρακτηρίζουν ως το μεγαλύτερο που έχει πραγματοποιηθεί στην περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Την πορεία των παρεμβάσεων παρουσίασε ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, ο οποίος επισκέφθηκε τις υπόγειες εγκαταστάσεις μαζί με επιστήμονες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Το CNN Türk μετέδωσε εικόνες από τις στοές και τους χώρους που παρέμεναν καλυμμένοι επί αιώνες από χώμα και υλικά επίχωσης.
Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmaları kapsamında yer altı tünellerine inerek yürüttüğümüz çalışmaların son durumunu yerinde inceledik.
Vezir Bahçe ve Batı Bahçe’den yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesi çıkardık, toplam 420 metrelik tünel hattını temizledik. Batı Bahçe’de tespit ettiğimiz altı ayrı mekân ve dokuz tünelde tarihî yapıları koruma ve güçlendirme çalışmalarımızı sürdürüyoruz.
Hedeflerimizden biri de Ayasofya’nın yer altındaki bu tarihî zenginliğinin uygun bölümlerini ziyaretçilerimizle buluşturmak. Bu doğrultuda, yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alan bir teşhir projesi hazırlamayı planlıyoruz.
Ayasofya’nın yer altında, mevcut yapısından daha eski bir döneme ait olduğunu değerlendirdiğimiz tarihî katmanlara da ulaştık.
Ayasofya’nın geçmişine ışık tutarken bu eşsiz mirası geleceğe taşımaya devam edeceğiz.
— Mehmet Nuri Ersoy (@MehmetNuriErsoy) November 20, 2026
Στον δυτικό κήπο έχουν καταγραφεί έξι υπόγειοι χώροι που συνδέονται με εννέα σήραγγες. Τρεις από τους χώρους ενδέχεται, σύμφωνα με τον Τούρκο υπουργό, να αποτελούσαν υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, της αυλής που συνδεόταν με το συγκρότημα του ναού. Από τις εννέα σήραγγες, οι επτά έχουν καθαριστεί από τις επιχώσεις, ενώ στις άλλες δύο συνεχίζονται οι εργασίες αποτύπωσης και τεκμηρίωσης.
Το πλάτος των διαδρόμων κυμαίνεται από τέσσερα έως 4,8 μέτρα. Ξεχωρίζει η μεγαλύτερη σήραγγα, μήκους 180 μέτρων, η οποία εκτείνεται παράλληλα με την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ έως την είσοδο των επισκεπτών. Η στοά έχει κλίση περίπου 3% και οι επιστήμονες εξετάζουν αν συνδέεται με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης. Ο αρχικός της ρόλος, πάντως, δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο Κήπος του Βεζίρη, όπου αποκαλύφθηκε υπόγεια ταφική κατασκευή, γνωστή ως υπόσκαφος ταφικός χώρος ή hypogeum. Οι εργασίες έφτασαν σε βάθος 1,5 μέτρου κάτω από το επίπεδο του δαπέδου, το οποίο ήταν καλυμμένο με λάσπη, και έφεραν στο φως ίχνη παλαιότερης κατασκευής.
Τα αρχιτεκτονικά στρώματα που αποκαλύφθηκαν βρίσκονται βαθύτερα από το μέχρι πρότινος γνωστό επίπεδο του δαπέδου. Οι επιστήμονες εξετάζουν αν συνδέονται με οικοδομική φάση προγενέστερη του σημερινού ναού, χωρίς να έχει ανακοινωθεί μέχρι στιγμής ασφαλής χρονολόγηση.
Η σημερινή Αγία Σοφία οικοδομήθηκε επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, μεταξύ 532 και 537, στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Η πιθανότητα τα νέα ευρήματα να προηγούνται της ανέγερσής της παραμένει υπό επιστημονική διερεύνηση.
Türkiye clears 420 meters of tunnels beneath Hagia Sophia in Istanbul, plans to open suitable sections to public
https://t.co/xbfC2Qi0vZ
— Türkiye Today (@turkiyetodaycom) November 20, 2026
Οι σήραγγες ενδέχεται να αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου συστήματος διαχείρισης υδάτων στην ιστορική Κωνσταντινούπολη. Ορισμένα τμήματα φαίνεται πως χρησιμοποιούνταν για τη διανομή νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων, λειτουργίες σημαντικές για την προστασία και την καθημερινή λειτουργία ενός τόσο μεγάλου οικοδομικού συγκροτήματος.
Οι παρεμβάσεις δεν περιορίζονται στον καθαρισμό των στοών. Περιλαμβάνουν την αποκατάσταση θόλων, τη στερέωση τοιχοποιιών και την ενίσχυση τμημάτων που έχουν υποστεί φθορές. Σε υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων έχουν αποκατασταθεί δομικές βλάβες σε τμήμα 18 μέτρων, ενώ σε άλλες σήραγγες τοποθετούνται ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία για την ενίσχυση των κατασκευών και τη διασφάλιση της στατικής τους επάρκειας.
Παράλληλα, οι τουρκικές αρχές εξετάζουν το ενδεχόμενο να ανοίξουν στο κοινό κατάλληλα τμήματα του υπόγειου δικτύου. Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι ανακοίνωσε ότι σχεδιάζεται ειδική μελέτη, με βασικές προϋποθέσεις την προστασία της αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής αξίας του μνημείου και την ασφάλεια των επισκεπτών. Δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί οι χώροι που θα μπορούσαν να είναι προσβάσιμοι ούτε έχει ανακοινωθεί χρονοδιάγραμμα.
Στο τραπέζι βρίσκεται και η πιθανή αξιοποίηση του δικτύου για τη βελτίωση του αερισμού της Αγίας Σοφίας. Σύμφωνα με τις τεχνικές εκτιμήσεις που παρουσίασε ο υπουργός, το υφιστάμενο υπόγειο άνοιγμα καλύπτει μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού του μνημείου. Οι επόμενες μελέτες θα εξετάσουν αν κάποιες από τις ιστορικές στοές μπορούν να συμβάλουν στην παροχή νωπού αέρα, χωρίς να αλλοιωθεί η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία τους.
Σχεδόν δεκαπέντε αιώνες μετά την ανέγερσή της, η Αγία Σοφία εξακολουθεί να αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές της ιστορίας της. Η συνέχιση των ερευνών αναμένεται να προσφέρει περισσότερα στοιχεία για τη χρήση και τη χρονολόγηση των υπόγειων χώρων, καθώς και για τη σχέση τους με το ιστορικό συγκρότημα και τις διαφορετικές οικοδομικές φάσεις της παλιάς Κωνσταντινούπολης.

