Η άλλοτε αδιαμφισβήτητη κυριαρχία του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ANC) υποχωρεί πλέον και στην τοπική αυτοδιοίκηση της Νότιας Αφρικής. Στις δημοτικές εκλογές της 5ης Νοεμβρίου, το κόμμα του Νέλσον Μαντέλα υπέστη ιστορική ήττα, συγκεντρώνοντας μόλις το 30,76% των ψήφων.
Το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε πτώση σχεδόν 15 ποσοστιαίων μονάδων σε σύγκριση με τις δημοτικές εκλογές του 2021 και ανοίγει έναν δύσκολο κύκλο διαπραγματεύσεων για τον έλεγχο των μεγαλύτερων πόλεων της χώρας.
Η Δημοκρατική Συμμαχία (DA) κατέλαβε τη δεύτερη θέση με 24,64%, ενώ τρίτη δύναμη αναδείχθηκε το κόμμα uMkhonto weSizwe (MK) του πρώην προέδρου Τζέικομπ Ζούμα, με 9,76%.
Στο Γιοχάνεσμπουργκ, το σημαντικότερο οικονομικό κέντρο της χώρας, η Δημοκρατική Συμμαχία επικράτησε με 35%, έναντι μόλις 20% του ANC. Το αποτέλεσμα δημιουργεί προϋποθέσεις για την ανάληψη της δημαρχίας από την υποψήφια Έλεν Ζίλε, η οποία έχει δεσμευθεί να αποκαταστήσει το προβληματικό οδικό δίκτυο και να αντιμετωπίσει τις εκτεταμένες διαρροές νερού από τις παλαιωμένες υποδομές.
Στο Κέιπ Τάουν, η Δημοκρατική Συμμαχία διατήρησε την απόλυτη πλειοψηφία της, εξασφαλίζοντας 133 από τις 235 έδρες του δημοτικού συμβουλίου.
Ωστόσο, στις περισσότερες μεγάλες πόλεις κανένα κόμμα δεν συγκέντρωσε ποσοστό άνω του 50%, γεγονός που καθιστά αναγκαίο τον σχηματισμό συμμαχιών. Οι πολιτικές δυνάμεις διαθέτουν πλέον περιθώριο 14 ημερών για να καταλήξουν σε συμφωνίες πριν από τη συγκρότηση των νέων δημοτικών συμβουλίων.
Ρυθμιστικό ρόλο ενδέχεται να διαδραματίσουν μικρότερα κόμματα, όπως το ActionSA, που ιδρύθηκε το 2020 από τον πρώην δήμαρχο του Γιοχάνεσμπουργκ Χέρμαν Μασάμπα. Η παράταξη εμφανίζεται διατεθειμένη να συνεργαστεί με διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, θέτοντας ως προτεραιότητες τη βελτίωση των δημοτικών υπηρεσιών και την καταπολέμηση της διαφθοράς.
Η δυσαρέσκεια των πολιτών συνδέεται κυρίως με την καθημερινότητα. Η ανεργία στους νέους ηλικίας 15 έως 34 ετών φθάνει το 47,4%, ενώ η εγκληματικότητα παραμένει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα, με 23.096 ανθρωποκτονίες κατά το οικονομικό έτος Απριλίου 2025 – Μαρτίου 2026.
Παράλληλα, οι διακοπές ηλεκτροδότησης, τα προβλήματα ύδρευσης, η κακή κατάσταση των δρόμων και η διαφθορά έχουν υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τις τοπικές αρχές.
Ο γενικός γραμματέας του ANC, Φικίλε Μμπαλούλα, χαρακτήρισε το αποτέλεσμα «καταστροφικό», αναγνωρίζοντας ότι το κόμμα πρέπει να αντιμετωπίσει τις εσωτερικές του αδυναμίες. Ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι δεν πρόκειται να παρακαλέσει άλλες πολιτικές δυνάμεις για συμμετοχή στις δημοτικές διοικήσεις.
Η νέα εκλογική υποχώρηση έρχεται δύο χρόνια μετά την απώλεια της αυτοδυναμίας του ANC στις εθνικές εκλογές του 2024. Για πρώτη φορά από την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας το 1994, το κόμμα αναγκάστηκε τότε να αναζητήσει κυβερνητικούς εταίρους. Πλέον, η κρίση εμπιστοσύνης επεκτείνεται και στην τοπική αυτοδιοίκηση, όπου το ANC χάνει σημαντικά προπύργια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ενίσχυση του κόμματος MK του Τζέικομπ Ζούμα. Ο 84χρονος πρώην πρόεδρος, ο οποίος αποχώρησε από την εξουσία το 2018 υπό το βάρος σκανδάλων διαφθοράς, εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική πολιτική επιρροή.
Το κόμμα του συγκέντρωσε περίπου 34% στην επαρχία ΚουαΖούλου-Νατάλ και αναδείχθηκε πρώτο σε 19 από τους 44 δήμους της, ενώ στην ευρύτερη περιοχή του Ντέρμπαν έφθασε το 38,4%.
Το MK προωθεί μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση στην οικονομία, αναδιανομή γης και αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική. Η ρητορική του βρίσκει απήχηση σε περιοχές με υψηλή ανεργία και έντονες κοινωνικές ανισότητες, όπου η δυσαρέσκεια για την οικονομική κατάσταση έχει ενισχύσει και τα αντιμεταναστευτικά αισθήματα.
Το εκλογικό αποτέλεσμα αναδεικνύει μια βαθύτερη αλλαγή στη νοτιοαφρικανική κοινωνία. Η ιστορική κληρονομιά του Μαντέλα και ο καθοριστικός ρόλος του ANC στην κατάργηση του απαρτχάιντ δεν αρκούν πλέον για να εξασφαλίσουν την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων.
Τριάντα δύο χρόνια μετά τις πρώτες δημοκρατικές εκλογές, ολοένα περισσότεροι πολίτες αξιολογούν τα κόμματα με βάση την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης και την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών.
Για τον πρόεδρο Σίριλ Ραμαφόσα, η νέα ήττα αποτελεί σοβαρή πολιτική προειδοποίηση. Η Νότια Αφρική εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι κυβερνήσεις συνεργασίας και οι τοπικές συμμαχίες αποκτούν καθοριστική σημασία, ενώ η άλλοτε αδιαμφισβήτητη κυριαρχία του ANC υποχωρεί μπροστά σε ένα ολοένα πιο κατακερματισμένο πολιτικό σκηνικό.
