Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει την προσέγγιση με την Αίγυπτο σε εργαλείο για την αναδιαμόρφωση των ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο. Με αφετηρία το τουρκολιβυκό μνημόνιο και την ενίσχυση των σχέσεων με τη Λιβύη, η Άγκυρα αναζητά πλέον έναν νέο θαλάσσιο διάδρομο συνεννόησης με το Κάιρο.
Στο τραπέζι βρίσκεται η προοπτική ενός δεύτερου μνημονίου οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, αντίστοιχου με εκείνο που έχει υπογράψει η Τουρκία με τη Λιβύη. Ως πρώτο κίνητρο, ο τούρκος υπουργός Αμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ έχει αναφέρει δημόσια τη δυνατότητα παραχώρησης περίπου 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων επιπλέον ΑΟΖ στην Αίγυπτο.
Η τουρκική πρόταση, ωστόσο, ενδέχεται να μην περιορίζεται στα θαλάσσια τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ακαδημαϊκή μελέτη που φέρνουν στο φως «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» περιγράφει ένα ευρύτερο πακέτο ανταλλαγμάτων, το οποίο θα μπορούσε να περιλαμβάνει φθηνότερες έρευνες υδρογονανθράκων, τεχνολογική συνεργασία, εκπαίδευση αιγύπτιων ειδικών και μεταφορά τεχνογνωσίας.
Το σχέδιο της Αγκυρας προσκρούει, όμως, σε σημαντικά διπλωματικά και νομικά εμπόδια. Η Αίγυπτος έχει ήδη συμφωνία οριοθέτησης με την Ελλάδα, διατηρεί στενή συνεργασία με την Κυπριακή Δημοκρατία και έχει διατυπώσει αντιρρήσεις για το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα επιλέξει να προχωρήσει σε συμφωνία με την Τουρκία, αλλάζοντας τα δεδομένα στην περιοχή.
Η μελέτη των τούρκων ακαδημαϊκών Γκιοκχάν Τοπτσού, Πινάρ Γιουρούρ και Αρντά Οζκάν, που εξετάζει τις σχέσεις Τουρκίας – Αιγύπτου στο πλαίσιο της οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο, επιχειρεί να αποτυπώσει τους όρους που θα μπορούσαν να καταστήσουν ελκυστική για το Κάιρο μια νέα συμφωνία.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, μια οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου θα μπορούσε να προσφέρει στο Κάιρο περίπου 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα περισσότερης θαλάσσιας δικαιοδοσίας, σε σύγκριση με μια νέα ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία. Πρόκειται για τον ίδιο υπολογισμό που έχει παρουσιάσει και ο τούρκος υπουργός Αμυνας.
Την ίδια ώρα, η συμφωνία Αιγύπτου – Κυπριακής Δημοκρατίας έχει περιορίσει κατά περίπου 11.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα τις θαλάσσιες εκτάσεις που θα μπορούσε να διεκδικήσει το Κάιρο. Οι μελετητές εκτιμούν ότι αυτή η διαφορά μπορεί να αποτελέσει μέρος της τουρκικής επιχειρηματολογίας.
Το οικονομικό σκέλος της πρότασης θεωρείται εξίσου σημαντικό. Η Αγκυρα θα μπορούσε να προσφέρει στην Αίγυπτο τη χρήση του τουρκικού στόλου σεισμικών ερευνών και γεωτρήσεων της κρατικής εταιρείας πετρελαίου TPAO, ώστε οι έρευνες υδρογονανθράκων να πραγματοποιούνται με χαμηλότερο κόστος.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται η τεχνολογική συνεργασία, η εκπαίδευση αιγύπτιων ειδικών και η συμμετοχή τους στις δραστηριότητες των τουρκικών ερευνητικών σκαφών και γεωτρυπάνων. Οι συγγραφείς της μελέτης θεωρούν ότι η υπόσχεση για περισσότερες θαλάσσιες εκτάσεις από μόνη της δεν αρκεί για να μεταβάλει τους υπολογισμούς του Καΐρου.
Για να γίνει πιο πειστική η τουρκική προσφορά, θα πρέπει να συνοδεύεται από απτά οικονομικά οφέλη, ενεργειακές δυνατότητες και μεταφορά τεχνογνωσίας. Η μελέτη αποτελεί ακαδημαϊκή πρόταση και όχι έτοιμο σχέδιο διαπραγμάτευσης, περιγράφει όμως με συγκεκριμένους όρους το πλαίσιο μιας πιθανής τουρκικής προσέγγισης προς την Αίγυπτο.
Στο επίκεντρο της τουρκικής ανάλυσης βρίσκονται οι θαλάσσιες περιοχές ανατολικά των ορίων της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας του 2020. Η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου εκτείνεται μέχρι τον 28ο μεσημβρινό, χωρίς να περιλαμβάνει το Καστελλόριζο, γεγονός που, κατά την ερμηνεία των τούρκων ερευνητών, αφήνει περιθώριο για διαπραγμάτευση στις περιοχές που δεν έχουν οριοθετηθεί.
Οι ίδιοι επικαλούνται ακόμη ότι η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία δεν ακολούθησε αυστηρά τη μέθοδο της μέσης γραμμής, υποστηρίζοντας πως η κατανομή της οριοθετημένης περιοχής έγινε σε αναλογία 9 προς 11 υπέρ της Αιγύπτου.
Πέρα από τους χάρτες και τις ενεργειακές προτάσεις, η Άγκυρα επενδύει στην αποκατάσταση των σχέσεών της με το Κάιρο, έπειτα από μία δεκαετία έντονης αντιπαράθεσης. Η διαδικασία εξομάλυνσης ξεκίνησε το 2021, επισφραγίστηκε με τη χειραψία Ερντογάν – Σίσι το 2022 και οδήγησε στην αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων το 2023.
Ακολούθησαν η επίσκεψη Ερντογάν στο Κάιρο το 2024, η συνεδρίαση του Συμβουλίου Στρατηγικής Συνεργασίας Υψηλού Επιπέδου τον Φεβρουάριο του 2026 και οι πρόσφατες επαφές των υπουργών Εξωτερικών Χακάν Φιντάν και Μπαντρ Αμπντελάτι.
Στην προσπάθεια προσέγγισης προστίθεται και η ενίσχυση των τουρκικών επαφών με την Ανατολική Λιβύη και την οικογένεια Χαφτάρ, την οποία στήριζε παραδοσιακά το Κάιρο. Η Άγκυρα δεν επιδιώκει μόνο την υπογραφή ενός ακόμη μνημονίου, αλλά και την ενίσχυση της διαπραγματευτικής της θέσης απέναντι στις υφιστάμενες και μελλοντικές οριοθετήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Γκιοκτούγ Τσαλισκάν, τούρκος ειδικός διεθνών σχέσεων στο τουρκικό κέντρο στρατηγικών μελετών ANKASAM, με έδρα την Αγκυρα, και διδακτορικός ερευνητής στο Διεθνές Πανεπιστήμιο του Ραμπάτ στο Μαρόκο, εμφανίζεται πάντως συγκρατημένος ως προς το χρονοδιάγραμμα.
Ο ειδικός στη γεωπολιτική της Μεσογείου διευκρινίζει ότι τα 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα αποτελούν υπολογισμό που βασίζεται στην τουρκική αντίληψη για την οριοθέτηση και όχι δεδομένο όφελος για την Αίγυπτο. Παρά τη βελτίωση των διμερών σχέσεων, αναγνωρίζει ότι οι αιγυπτιακές αντιρρήσεις για το τουρκολιβυκό μνημόνιο εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρό εμπόδιο.
«Είμαι επιφυλακτικός όσον αφορά την προσδοκία υπογραφής σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα. Ωστόσο, θεωρώ ρεαλιστικό το ενδεχόμενο έναρξης τεχνικών συνομιλιών σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα», αναφέρει στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο».
Η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του 2020 παραμένει το σημαντικότερο «αγκάθι». Η Τουρκία την αμφισβητεί από τη δική της νομική και γεωπολιτική οπτική, όμως ακόμη και ο τούρκος ακαδημαϊκός αναγνωρίζει τη νομική και διπλωματική βαρύτητά της.
Δεν θεωρεί, πάντως, ότι βασική επιδίωξη της Αγκυρας είναι η πλήρης κατάργηση της συμφωνίας. «Το σημαντικότερο ερώτημα είναι πώς μπορεί να επιτευχθεί συμβιβασμός στις περιοχές που δεν έχουν ακόμη οριοθετηθεί», εκτιμά.
Για τον λόγο αυτόν, η Τουρκία παρακολουθεί στενά τις επαφές Αθήνας – Καΐρου για ενδεχόμενη επέκταση της οριοθέτησης ανατολικότερα. Την ίδια στιγμή, η Αίγυπτος φέρεται να προετοιμάζει νομική αμφισβήτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Ο τούρκος πολιτικός επιστήμονας Αχμέτ Ερντί Οζτούρκ, σε ανάλυσή του στο «Yetkin Report», επικαλείται πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες το Κάιρο καταρτίζει νομικό φάκελο κατά του τουρκολιβυκού μνημονίου, θεωρώντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Αιγύπτου.
Οι δύο αυτές κινήσεις αποτυπώνουν την απόσταση ανάμεσα στις τουρκικές φιλοδοξίες και τις αιγυπτιακές επιλογές. Η προοπτική μιας συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης παραμένει αβέβαιη, τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον.
Το Κάιρο κρατά το κλειδί των εξελίξεων. Η Τουρκία έχει καταφέρει να ξανανοίξει την πόρτα της Αιγύπτου, δεν έχει καταφέρει όμως να την πείσει – άμεσα τουλάχιστον – να επαναχαράξει μαζί της τον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου.
Οι ισορροπίες στην περιοχή δεν είναι σταθερές και η Αγκυρα, έχοντας επενδύσει πολιτικά στην προσέγγιση με την Αίγυπτο, αναμένεται να εξαντλήσει τα περιθώρια μιας συμφωνίας. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο τι προσφέρει η Τουρκία, αλλά και τι θα απαιτήσει το Κάιρο για να αλλάξει στάση.
