Δεν χρειάζεται ένα παιδί να έχει γεμάτο πρόγραμμα ή να περνά ατελείωτες ώρες με τους γονείς του για να αισθανθεί ότι εκείνοι είναι πραγματικά δίπλα του. Ένα παραμύθι, λίγη ζωγραφική, ένας πύργος με τουβλάκια ή ακόμη και δέκα λεπτά αποκλειστικής προσοχής μπορούν να κάνουν τη διαφορά.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά μηνύματα της συζήτησης που είχε η Ανθή Βούλγαρη με τη νηπιαγωγό Ιωάννα Κορμπάκη στο podcast «Ήρεμα Ρωτάω | Mom Edition». Η Ιωάννα Κορμπάκη, με 13 χρόνια εμπειρίας στην προσχολική εκπαίδευση, μίλησε για τη δημιουργικότητα, το ελεύθερο παιχνίδι, τα όρια, την κοινωνικοποίηση και τις ανάγκες των παιδιών από τους πρώτους μήνες της ζωής τους έως την προσχολική ηλικία.
Στο επίκεντρο βρέθηκε και το ερώτημα αν οι γονείς χρειάζεται να γεμίζουν κάθε μέρα με δραστηριότητες ή αν, τελικά, ο ελεύθερος χρόνος είναι εξίσου σημαντικός για την ανάπτυξη των παιδιών.
Η δημιουργικότητα δεν περιορίζεται στη ζωγραφική, ούτε μπορεί να αξιολογηθεί από το αν ένα παιδί δείχνει από μικρό κάποια συγκεκριμένη καλλιτεχνική κλίση. Εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους και συνδέεται με την εξερεύνηση, τον πειραματισμό και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.
«Όταν λέμε πολλές φορές δημιουργικότητα, το μυαλό μας πάει στη ζωγραφική. “Α, το παιδί μου δεν ζωγραφίζει. Α, μωρέ, εντάξει, μπορεί να μην είναι και πολύ δημιουργικό”. Και στην ουσία η δημιουργικότητα δεν είναι μόνο αυτό. Είναι το να μάθει να λύνει ένα πρόβλημα. Είναι το να μάθει να χτίζει και να γκρεμίζει. Είναι εννοείται οι τέχνες, η ζωγραφική, ο χορός, η μουσική, το θέατρο», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Όπως εξηγεί η Ιωάννα Κορμπάκη, δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε από πολύ νωρίς τι ακριβώς αρέσει σε ένα παιδί ή σε ποιον τομέα έχει κλίση. Τα ενδιαφέροντά του διαμορφώνονται σταδιακά, ανάλογα με τις εμπειρίες και τα ερεθίσματα που δέχεται.
«Αυτό που κάνεις είναι να δίνεις στο παιδί ερεθίσματα, να του δίνεις τον χώρο να ανακαλύψει στην πορεία αυτό που του αρέσει να κάνει, αυτό που το εκφράζει», σημειώνει.
Ένα παιδί μπορεί να αγαπά τη ζωγραφική, ένα άλλο να χορεύει διαρκώς, ένα τρίτο να δείχνει ενδιαφέρον για τη μουσική και κάποιο άλλο να προτιμά την κίνηση και το τρέξιμο. Το ζητούμενο είναι να έχει ευκαιρίες να δοκιμάσει και να επιλέξει, χωρίς οι ενήλικες να του επιβάλλουν συγκεκριμένες κατευθύνσεις.
«Κανένα παιδί δεν είναι ίδιο με το άλλο. Όλα είναι διαφορετικά μεταξύ τους και οφείλουμε να σεβόμαστε αυτή τη διαφορετικότητα και να δίνουμε λίγο στο κάθε παιδί αυτό που χρειάζεται», υπογραμμίζει.
Η υπερβολική οργάνωση της καθημερινότητας μπορεί, ωστόσο, να στερήσει από τα παιδιά κάτι εξίσου σημαντικό: τον ελεύθερο χρόνο. Πολλά παιδιά έχουν από μικρή ηλικία ένα φορτωμένο πρόγραμμα με δραστηριότητες, με αποτέλεσμα να περιορίζεται ο χρόνος για παιχνίδι, εκτόνωση και αυθόρμητη δημιουργία.
«Τα παιδιά είναι φορτωμένα και, δυστυχώς, περιορίζουμε πάρα πολύ τον ελεύθερο χρόνο του παιδιού για να παίξει, να εκφραστεί, να ζωγραφίσει όσο θέλει, να εκτονωθεί», επισημαίνει η νηπιαγωγός.
Συχνά, μάλιστα, οι γονείς παρεμβαίνουν στον τρόπο με τον οποίο δημιουργούν τα παιδιά, ακόμη κι όταν έχουν καλή πρόθεση. Μπορεί να προτείνουν ένα διαφορετικό χρώμα ή να προσπαθήσουν να οδηγήσουν το παιδί σε ένα αποτέλεσμα που οι ίδιοι θεωρούν πιο όμορφο ή σωστό.
«Είμαστε και λίγο παρεμβατικοί πολλές φορές στο αποτέλεσμα. Δηλαδή βλέπουμε ένα παιδάκι που ζωγραφίζει με τον δικό του τρόπο και προσπαθούμε καμιά φορά να του πούμε: “Ναι, αυτή η σκεπή είναι πάρα πολύ ωραία, αλλά μήπως να την κάναμε κόκκινη;”, ενώ το παιδί θέλει να την κάνει μπλε», εξηγεί.
Η ελευθερία της επιλογής είναι απαραίτητη, όπως και η αποδοχή του αποτελέσματος, ακόμη κι αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των ενηλίκων.
«Οφείλουμε να δώσουμε στα παιδιά και την ελευθερία της επιλογής, να αποδεχτούμε το αποτέλεσμα και να του πούμε “μπράβο”! Τα κατάφερες πάρα πολύ ωραία», αναφέρει.
Η επιβράβευση έχει αξία όταν συνδέεται με την προσπάθεια και τη χαρά του παιδιού για κάτι που πέτυχε. Δεν χρειάζεται να επαινούμε μηχανικά κάθε του κίνηση, αλλά να αναγνωρίζουμε τις στιγμές κατά τις οποίες το ίδιο αισθάνεται ότι κατάφερε κάτι σημαντικό.
«Όταν θα κάνει κάτι σπουδαίο για εκείνο και θα έχει χαρεί με το αποτέλεσμά του, εκεί πρέπει να το επιβραβεύσουμε και πρέπει να το αποδεχτούμε. Ακόμα και αν το αποτέλεσμα εμάς ως ενήλικες μπορεί να μη μας ικανοποιήσει», λέει.
Για έναν ενήλικα, ένας πύργος με δέκα τουβλάκια μπορεί να μοιάζει με κάτι απλό. Για ένα παιδί, όμως, μπορεί να αποτελεί μια μεγάλη κατάκτηση.
«Όταν βλέπεις στα μάτια του παιδιού αυτόν τον ενθουσιασμό, ότι “ναι, τα κατάφερα, έφτιαξα τον πύργο με δέκα τούβλα”, που για εκείνο είναι πολύ σημαντικό, πρέπει να το επιβραβεύσουμε», τονίζει.
Στη συζήτηση έγινε αναφορά και στο Messy Play, το αισθητηριακό παιχνίδι που τα τελευταία χρόνια έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλές. Τα παιδιά έρχονται σε επαφή με διαφορετικά υλικά, υφές και αντικείμενα, χρησιμοποιώντας τις αισθήσεις τους και έχοντας τη δυνατότητα να πειραματιστούν.
«Το Messy Play ουσιαστικά είναι το αισθητηριακό παιχνίδι. Απευθύνεται από την πολύ, πολύ μικρή ηλικία, με βρώσιμα υλικά μέσα. Δημιουργούμε μικρόκοσμους μέσα στο κουτί με διάφορα υλικά. Ανακάλυψη ουσιαστικά από το παιδί», σημειώνει.
Μέσα από τέτοιες δραστηριότητες τα παιδιά μεταφέρουν αντικείμενα, γεμίζουν και αδειάζουν δοχεία και εξασκούν τη λεπτή κινητικότητα. Ανάλογα με την ηλικία τους, μπορούν παράλληλα να δουλέψουν αριθμούς, σχήματα, τη γλώσσα και τη δημιουργία λέξεων.
«Είναι φιλοσοφία ολόκληρη. Είναι ολόκληρη σχολή σκέψης ουσιαστικά αυτό που μπορούμε να δώσουμε μέσα από το Messy Play. Δεν είναι απλά ότι βάζω ένα ρύζι μέσα σε ένα κουτί, το ανακατεύω και το βάζω και παίζει», υπογραμμίζει.
Το παιχνίδι αυτό μπορεί να γίνει και στο σπίτι, με απλά υλικά και χωρίς ειδικό εξοπλισμό, αρκεί να υπάρχει ασφαλές περιβάλλον και χώρος για ελεύθερο πειραματισμό.
Ένα ακόμη ζήτημα που απασχολεί τις οικογένειες είναι η έναρξη στον παιδικό σταθμό. Η Ιωάννα Κορμπάκη επισημαίνει ότι δεν υπάρχει μία απάντηση που να ταιριάζει σε όλους, καθώς κάθε οικογένεια έχει διαφορετικές ανάγκες και δυνατότητες.
«Στην πρώτη περίπτωση το παιδί θα πάει στο σχολείο. Η οικογένεια θα ψάξει να βρει τον σταθμό που την εκφράζει. Δόξα τω Θεώ, πλέον υπάρχουν πολλές επιλογές σε σταθμούς, οπότε υπάρχουν οι επιλογές και το παιδί θα πάρει πάρα πολλά στοιχεία από τον παιδικό σταθμό», αναφέρει.
Όταν ένα παιδί παραμένει στο σπίτι, χρειάζεται να έχει ευκαιρίες επαφής με συνομηλίκους και συμμετοχής σε ομαδικές δραστηριότητες, ώστε να εξοικειωθεί με τη συνεργασία και την ομαλή ένταξη στο σχολικό περιβάλλον.
«Σε αυτή την περίπτωση που κρατάμε τα παιδιά στο σπίτι, χρειάζονται πολύ περισσότερες δραστηριότητες κοινωνικοποίησης για να μπορέσουμε λίγο να τα βοηθήσουμε περισσότερο στην ένταξη στο σχολείο μετά, στον ομαλό αποχωρισμό, στην κοινωνικοποίηση, στη συνεργασία», εξηγεί.
Η μουσική, το βρεφικό θέατρο και το baby swimming μπορούν να προσφέρουν στα μικρά παιδιά νέα ερεθίσματα και ευκαιρίες αλληλεπίδρασης. Ιδιαίτερα η μουσική συνδυάζει τον ήχο, την κίνηση και τον ρυθμό, ενώ μπορεί να λειτουργήσει και ως ένας όμορφος τρόπος σύνδεσης με τον γονιό.
«Σίγουρα η μουσική βοηθάει πάρα πολύ τα παιδιά», λέει η Ιωάννα Κορμπάκη.
«Μόλις τους βάζουμε λίγη μουσική στο σπίτι, αυτά αρχίζουν αμέσως να κουνιούνται, να χορεύουν. Χορεύεις και εσύ μαζί τους. Φτιάχνει διάθεση και αυτό είναι πολύ, πολύ σημαντικό. Οπότε έτσι χτίζεται και η σχέση», σημειώνει.
Οι ομαδικές δραστηριότητες δεν βοηθούν μόνο τα παιδιά. Δίνουν και στους γονείς τη δυνατότητα να βγουν από το σπίτι, να συναντήσουν άλλες οικογένειες και να μοιραστούν εμπειρίες και προβληματισμούς της καθημερινότητας.
Η ελευθερία και το δημιουργικό παιχνίδι, πάντως, δεν σημαίνουν απουσία ορίων. Τα παιδιά χρειάζονται σταθερότητα και σαφείς κανόνες, με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη την ηλικία, τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους.
«Τα παιδιά έχουν ανάγκη να έχουν όρια. Η οριοθέτησή τους είναι απαραίτητη. Το θέμα είναι ο τρόπος που γίνεται. Χρειάζεται να είμαστε σταθεροί. Κατανοούμε τις ανάγκες των παιδιών», επισημαίνει η νηπιαγωγός.
Οι γονείς χρειάζεται να βρίσκουν την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία και την ενθάρρυνση της αυτονομίας. Όταν το παιδί κινδυνεύει, η παρέμβαση είναι απαραίτητη. Σε μια διαφωνία, όμως, ή σε μια συναισθηματική δυσκολία, μπορεί πρώτα να χρειάζεται να ακουστεί και να βοηθηθεί ώστε να κατανοήσει τι αισθάνεται.
«Καλό είναι να μην τους λύνουμε όλα τα προβλήματα. Να τους βοηθάμε στο να βρουν μόνοι τους τη λύση, γιατί έτσι θα γίνουν και μελλοντικά παιδιά πολύ πιο ισχυρά και σαν προσωπικότητες και θα μπορούν μόνα τους να λύσουν κάθε δυσκολία που αντιμετωπίζουν στη ζωή τους», αναφέρει.
Η αναγνώριση των συναισθημάτων είναι σημαντικό κομμάτι αυτής της διαδικασίας. Όταν τα παιδιά μαθαίνουν να λένε ότι είναι θυμωμένα, στενοχωρημένα ή χαρούμενα, αποκτούν σταδιακά καλύτερη εικόνα για όσα βιώνουν και επικοινωνούν πιο αποτελεσματικά τις ανάγκες τους.
Η συνεργασία και η ομαδικότητα καλλιεργούνται επίσης μέσα από την επαφή με άλλα παιδιά. Στα πρώτα χρόνια, ο εγωκεντρισμός είναι έντονος και τα παιδιά δυσκολεύονται να αντιληφθούν ότι οι άλλοι έχουν διαφορετικές επιθυμίες και ανάγκες.
«Σίγουρα οι ομάδες βοηθάνε πάρα πολύ στα παιδιά, γιατί αποκτούν δεξιότητες συνεργασίας, ομαδικότητας. Αυτή η ηλικία έτσι κι αλλιώς έχει πολύ τον εγωκεντρισμό. Δηλαδή όλα είναι δικά μου. Εγώ θα πάω, εμένα μου αρέσει. Δεν κατανοώ και τη δική σου ανάγκη, ότι θέλεις ακριβώς τα ίδια πράγματα με εμένα», σημειώνει.
Μέσα από το ομαδικό παιχνίδι, τα παιδιά μαθαίνουν να περιμένουν τη σειρά τους, να μοιράζονται υλικά και να δημιουργούν μαζί.
«Αρχίζουν τα παιδιά σιγά σιγά και αποκτούν το “μαζί”. Ο φίλος μου, οι φίλοι μου. Λέμε πολλές φορές στα παιδιά “πάρε τη φίλη σου να παίξετε μαζί”. Αυτό το μαζί χτίζεται, δεν είναι αυτονόητο», τονίζει.
Η καλλιέργεια αυτών των δεξιοτήτων απαιτεί χρόνο, επανάληψη και ενήλικες που λειτουργούν ως πρότυπα μέσα από τη δική τους συμπεριφορά.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το ζήτημα του χρόνου που αφιερώνουν οι γονείς στα παιδιά. Σε μια καθημερινότητα με επαγγελματικές υποχρεώσεις, φροντίδα του σπιτιού και πολλές πρακτικές ανάγκες, πολλοί γονείς αισθάνονται ότι δεν είναι όσο διαθέσιμοι θα ήθελαν.
Η Ιωάννα Κορμπάκη εξηγεί ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται απαραίτητα τους γονείς τους διαρκώς πάνω από το κεφάλι τους. Αυτό που έχει αξία είναι να γνωρίζουν ότι, για ένα συγκεκριμένο διάστημα, έχουν την πλήρη και αποκλειστική προσοχή τους.
«Πολλές φορές τα παιδιά δεν είναι ότι μας χρειάζονται όλη την ώρα από πάνω τους. Όμως αυτά τα δέκα, δεκαπέντε, είκοσι, σαράντα πέντε λεπτά που μπορούμε να τους αφιερώσουμε, όταν ξέρουν ότι είμαστε 100% μαζί τους, τους είναι αρκετό, τους φτάνει, τους αρέσει», αναφέρει.
Η ποιότητα του χρόνου έχει μεγαλύτερη σημασία από τη διάρκειά του. Άλλο είναι ο γονιός να βρίσκεται στον ίδιο χώρο με το παιδί, ενώ ασχολείται παράλληλα με άλλες υποχρεώσεις, και άλλο να συμμετέχει πραγματικά σε μια κοινή δραστηριότητα.
«Πολλές φορές ξεχνάμε λίγο αυτή την ουσιαστική σχέση. Γι’ αυτό πολλές φορές βλέπεις ότι ένα παραμύθι, ένα βιβλίο είναι αρκετό για ένα παιδάκι, γιατί εκείνη την ώρα που η μαμά διαβάζει ένα βιβλίο στο παιδί είναι εκεί. Πρέπει να τελειώσει την ιστορία ή αν θα κάτσουν να ζωγραφίσουν ή αν θα χτίσουν έναν πύργο, αν θα τρέξουν», εξηγεί.
«Ακόμα και να βγουν έξω και να τρέξουν μαζί. Αυτό το μαζί για το παιδί, ακόμα κι αν κρατήσει λίγο, είναι πολύ. Γιατί νιώθει ότι έχει την αποκλειστικότητα της μαμάς του εκείνη την ώρα», σημειώνει.
Η ενεργή παρουσία δεν αφορά μόνο τη μητέρα, αλλά και τον πατέρα. Κάθε γονιός μπορεί, μέσα στις δυνατότητές του, να βρει χρόνο για ουσιαστική επαφή με το παιδί. Όταν υπάρχουν περισσότερα παιδιά στην οικογένεια, είναι χρήσιμο, όπου αυτό είναι εφικτό, να υπάρχει και χρόνος ξεχωριστά για το καθένα, χωρίς να χάνεται η αξία των κοινών οικογενειακών στιγμών.
Η δημιουργικότητα, το παιχνίδι, οι δραστηριότητες, τα όρια και η σχέση γονέων και παιδιών δεν είναι ξεχωριστά ζητήματα. Συνδέονται με τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αναπτύσσονται, εκφράζονται και μαθαίνουν να σχετίζονται με τους άλλους.
Το ζητούμενο δεν είναι οι γονείς να οργανώνουν διαρκώς κάτι καινούργιο ή να αισθάνονται ότι πρέπει να είναι συνεχώς διαθέσιμοι. Είναι να προσφέρουν ερεθίσματα, να σέβονται τη διαφορετικότητα κάθε παιδιού, να του αφήνουν χώρο για ελεύθερο παιχνίδι και να βρίσκουν χρόνο για ουσιαστική επικοινωνία.
Όπως ανέφερε η Ανθή Βούλγαρη με αφορμή τη συζήτηση, η γονεϊκότητα είναι ένα μεγάλο ταξίδι, με όμορφες αλλά και δύσκολες στιγμές, στο οποίο γονείς και παιδιά μαθαίνουν μαζί.
Στο νέο επεισόδιο του «Ήρεμα Ρωτάω | Mom Edition», η Ιωάννα Κορμπάκη θυμίζει ότι ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται λιγότερο μια ακόμη οργανωμένη δραστηριότητα και περισσότερο λίγο ελεύθερο χρόνο, χώρο για να δημιουργήσει και έναν ενήλικα που θα είναι πραγματικά εκεί.
