Η πραγματική ακρόαση της βιωμένης εμπειρίας και της ψυχικής οδύνης των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες ψυχικής υγείας απαιτεί περισσότερα από την απλή αναγνώριση του δικαιώματός τους να μιλούν. Προϋποθέτει τη διάθεσή μας να σταθούμε απέναντι σε πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας που συχνά δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε, χωρίς να σπεύδουμε να τις ερμηνεύσουμε ή να τις προσαρμόσουμε σε όσα θεωρούνται κοινωνικώς αποδεκτά.
Η σιωπή ενός ανθρώπου που βιώνει ψυχική οδύνη δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι αρνείται τη βοήθεια. Μπορεί να αποτελεί τρόπο προστασίας από την αναμενόμενη ταπείνωση, την απόρριψη ή τον αποκλεισμό. Το στίγμα, άλλωστε, δεν εκδηλώνεται μόνο μέσα από φανερές προκαταλήψεις. Εγκαθίσταται και εσωτερικά, όταν το άτομο αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από το βλέμμα της κοινωνικής απόρριψης, αμφιβάλλει για την αξία του ή φοβάται ότι η αποκάλυψη της δυσκολίας του θα θέσει σε κίνδυνο τις σχέσεις και τη θέση του στην κοινωνία.
Γι’ αυτό και η βιωμένη εμπειρία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια μαρτυρία που ακούμε απλώς με ενδιαφέρον, χωρίς να επιτρέπουμε στη συνέχεια να επηρεάσει την καθημερινότητά μας. Θα πρέπει να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, τους χώρους εργασίας και τις κοινότητές μας. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο να βρει τις λέξεις για να περιγράψει όσα του συμβαίνουν· χρειάζεται και έναν συνομιλητή ικανό να τον ακούσει με προσοχή.
Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία έχει η ανάγκη του ανήκειν. Οι ομάδες, είτε πρόκειται για θεραπευτικές ομάδες είτε για ομάδες υποστήριξης και συμμετοχής στην κοινότητα, μπορούν να προσφέρουν έναν χώρο όπου οι άνθρωποι δεν περιορίζονται στον ρόλο του ασθενούς. Αναγνωρίζονται ως πρόσωπα με τη δική τους ιστορία, τις επιθυμίες και τη φωνή τους. Μέσα στην ομάδα, η διαφορετικότητα μπορεί σταδιακά να γίνει περισσότερο ανεκτή, ενώ η εμπειρία της απομόνωσης μετασχηματίζεται μέσα από την αναγνώριση του άλλου.
Από ψυχοδυναμική σκοπιά, ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει και επεξεργάζεται την ψυχική οδύνη συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τις πρώιμες σχέσεις και τις εμπειρίες φροντίδας μέσα στις οποίες διαμορφώνεται η ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη και νοηματοδοτείται ο εσωτερικός ψυχικός του κόσμος. Οι πρώιμες σχέσεις δεν καθορίζουν μονοσήμαντα τη μετέπειτα ψυχική ζωή. Συμβάλλουν, ωστόσο, στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο το άτομο αντιμετωπίζει τις απώλειες, τις ματαιώσεις και τις τραυματικές εμπειρίες, αλλά και του τρόπου με τον οποίο αναζητά τη στήριξη των άλλων.
Έτσι, η ψυχική οδύνη δεν μπορεί να γίνει κατανοητή ανεξάρτητα από την ιστορία των σχέσεων του ατόμου, αλλά και από τις σχέσεις και τις συνθήκες του παρόντος. Εκεί μπορεί να βρει χώρο για να εκφραστεί, να γίνει κατανοητή και σταδιακά να αποκτήσει νόημα.
Η ψυχαναλυτική σκέψη υπενθυμίζει ότι η δυνατότητα επεξεργασίας των δύσκολων συναισθημάτων αναπτύσσεται μέσα σε σχέσεις που μπορούν να τα αντέξουν. Όταν ο φόβος, η ντροπή ή η απόγνωση αντιμετωπίζονται με υποτίμηση, ο άνθρωπος μπορεί να αποσυρθεί, βιώνοντας την οδύνη του ως κάτι που πρέπει να κρύψει. Αντίθετα, ένα περιβάλλον που δεν ταυτίζει το πρόσωπο με τη διαταραχή του μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την επανασύνδεσή του με τον εαυτό του και τους άλλους.
Αυτό εξηγεί γιατί η μεγαλύτερη ενημέρωση δεν οδηγεί πάντοτε στην έγκαιρη αναζήτηση θεραπείας. Η γνώση ότι υπάρχουν διαθέσιμες υπηρεσίες ψυχικής υγείας δεν αρκεί, όταν κάποιος φοβάται τι θα σημαίνει για την ταυτότητά του το να ζητήσει βοήθεια, αν θα εξακολουθήσει να γίνεται αποδεκτός από τους οικείους του ή αν θα αντιμετωπιστεί ως λιγότερο ικανός στον χώρο εργασίας του.
Χρειάζεται, βεβαίως, επαρκής και προσβάσιμη φροντίδα, αλλά και ένα κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο η ευαλωτότητα δεν συνεπάγεται απώλεια αξιοπρέπειας και αυτονομίας. Ίσως, τελικά, το ουσιαστικό ερώτημα της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας να μην είναι μόνο αν δίνουμε στους ανθρώπους τη δυνατότητα να εκφράσουν τις βιωμένες εμπειρίες τους, αλλά αν είμαστε έτοιμοι να αλλάξουμε κι εμείς ακούγοντάς τους.
Η πραγματική ακρόαση δεν προσφέρει απλώς ανακούφιση. Μας καλεί να αναθεωρήσουμε τις βεβαιότητές μας και να δημιουργήσουμε σχέσεις και θεσμούς που σέβονται την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Ίσως εκεί να αρχίζει η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε το στίγμα: στη δημιουργία μιας κοινωνίας όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει και να ανήκει χωρίς να χρειάζεται να κρύβει τις δυσκολίες του ή να φοβάται την απόρριψη.
Η Αθηνά Μαρούδα – Χατζούλη PhD είναι ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια, αναλύτρια ομάδος, πρόεδρος Ινστιτούτου Ψυχοκοινωνικής Ανάπτυξης (ΙΨΑ), μέλος, εκπαιδεύτρια, αναλύτρια και επόπτρια της Ελληνικής Εταιρείας Αναλυτικής Ομαδικής και Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας.
