Η πορεία της Εθνικής Ελλάδας στο Nations League αναζωπύρωσε τον ενθουσιασμό των Ελλήνων και έφερε ξανά στο προσκήνιο τη συζήτηση για τον πατριωτισμό. Η συγκυρία, μάλιστα, συνέπεσε με τις δηλώσεις του προπονητή της Εθνικής Γερμανίας, Γιούργκεν Κλοπ, περί «θετικού πατριωτισμού».
Πρόκειται για έναν όρο που ανοίγει μια πολύ ευρύτερη συζήτηση, όχι μόνο στο ποδόσφαιρο. Υπάρχει «καλός πατριωτισμός», ο οποίος συνδέει την εθνική υπερηφάνεια με τον κοσμοπολιτισμό και τη συμπερίληψη, και «κακός πατριωτισμός», που ταυτίζεται με τον εθνικισμό; Ή ο πατριωτισμός είναι μία έννοια ενιαία, χωρίς επιμέρους χαρακτηρισμούς;
Στο ερώτημα απαντούν ο αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, Γιώργος Καραβοκύρης, και ο πολλαπλός Ολυμπιονίκης και παγκόσμιος πρωταθλητής, Πύρρος Δήμας.
Ο Γιώργος Καραβοκύρης υπογραμμίζει ότι ο πατριωτισμός δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια κλειστή και μονοδιάστατη ερμηνεία. Η αγάπη για την πατρίδα συνδέεται με κοινές πολιτισμικές αναφορές, τη γλώσσα, την κοινωνική ηθική, τη θρησκεία και τη συλλογική μνήμη.
Αφορά έναν τόπο συνύπαρξης που συγκινεί, αλλά και μια ιστορική και εθνική ταυτότητα η οποία ξεπερνά το άτομο. Η ίδια αυτή ταυτότητα, ωστόσο, μπορεί να μετατραπεί σε εύφλεκτο υλικό για τον εθνικισμό και τον ολοκληρωτισμό, όταν η ταύτιση με την πατρίδα οδηγεί στο μίσος και στον αποκλεισμό του άλλου.
Από αυτό το επικίνδυνο έδαφος αντλούν δύναμη οι σύγχρονοι δεξιόστροφοι λαϊκισμοί και οι ανελεύθερες δημοκρατίες. Η επιστροφή σε μια ρομαντική εικόνα του «καθαρού» έθνους, της παραδοσιακής οικογένειας και των χρηστών ηθών συνοδεύεται από μια ρητορική ασφάλειας απέναντι στην ανοικτή κοινωνία και στις διαδοχικές κρίσεις της.
Σε αυτό το σημείο, όπως επισημαίνει ο Γιώργος Καραβοκύρης, αποκτά ιδιαίτερη σημασία η παρέμβαση του Γιούργκεν Κλοπ από τη συμβολικά ξεχωριστή θέση του προπονητή της Εθνικής Γερμανίας. Ο «θετικός» πατριωτισμός, σύμφωνα με τη λογική αυτή, υπάρχει ώστε να μην εκχωρηθεί «η εθνική υπερηφάνεια στους λάθος ανθρώπους».
Η προσέγγιση αυτή αναγνωρίζει τα εθνικά σύμβολα και το πολιτισμικό τους φορτίο, τα διαχωρίζει όμως από τις αξίες που συγκροτούν την πολιτική κοινότητα: τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τους θεσμούς και τα δικαιώματα.
Ο νέος αυτός πατριωτισμός, ο οποίος στη μεταπολεμική γερμανική θεωρία έχει αποκληθεί και συνταγματικός, με χαρακτηριστική αναφορά στον Χάμπερμας, δεν απορρίπτει τις επιμέρους ταυτότητες. Τις εντάσσει, όμως, σε ένα πλαίσιο θεμελιωδών αρχών που λειτουργούν ως φίλτρο και ως κοινός κανόνας.
Χωρίς αυτή τη βάση, δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη και πρόοδος στις σύνθετες κοινωνίες της εποχής. Ο «θετικός» πατριωτισμός δεν σημαίνει επιθετική πολιτισμική υπεροχή ούτε ανοχή σε πρακτικές που προσβάλλουν την ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να έρχεται σε σύγκρουση με το δημοκρατικό και φιλελεύθερο κεκτημένο.
Ο συνταγματικός πατριωτισμός, που στηρίζεται σε οικουμενικές αξίες και κανόνες, υπηρετεί τη συμπερίληψη, τη διαφορετικότητα και τον σεβασμό προς τον άλλο. Κυριαρχεί στο πεδίο του ορθού λόγου, εμφανίζεται όμως συχνά ανεπαρκής σε πάθος και συναίσθημα, καθώς μπορεί να μοιάζει αφηρημένος και ψυχρός, ειδικά σε μια περίοδο έντονης αμφισβήτησης και κόπωσης των αντιπροσωπευτικών θεσμών.
Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι αδυνατούν να πραγματοποιήσουν το σχέδιο της ζωής τους, ο λόγος των αξιών και του δικαίου δυσκολεύεται να τους εμπνεύσει. Η κρίση πολιτικής εμπιστοσύνης, ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε διαφορετικές ταυτότητες και κοινότητες, αλλά και η απομάκρυνση από το συλλογικό όραμα κάνουν πιο δύσκολη την οικοδόμηση ενός εξωστρεφούς πατριωτισμού.
Η επανασύνδεση αυτού του πατριωτισμού με την κοινωνία αποτελεί, σύμφωνα με τον Γιώργο Καραβοκύρη, τη μεγάλη πρόκληση που ανέδειξε ο Γιούργκεν Κλοπ μέσω του ποδοσφαίρου. Ενός αθλήματος κατεξοχήν λαϊκού, στο οποίο αποτυπώνονται οι ελπίδες, οι συγκινήσεις και οι διαψεύσεις του συλλογικού μας εαυτού.
Για τον Πύρρο Δήμα, από την άλλη, ο πατριωτισμός δεν μπορεί να μπει σε ζυγαριά ούτε να συνοδεύεται από ταμπέλες. Το αν είναι θετικός ή αρνητικός εξαρτάται από τον άνθρωπο που τον εκφράζει. Όποιος «πουλάει» πατριωτισμό, συνήθως υπηρετεί και έναν άλλο σκοπό, γεγονός που αποδυναμώνει την ίδια την έννοια.
Όπως έχει επισημάνει και ο Γιούργκεν Κλοπ, σημασία έχει όλοι όσοι ζουν σε μια χώρα να αισθάνονται χαρούμενοι είτε επειδή γεννήθηκαν εκεί είτε επειδή επέλεξαν να μετακομίσουν και να ζήσουν σε αυτήν.
Ο πατριωτισμός, σημειώνει ο Πύρρος Δήμας, έχει πολλές φορές γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από πολιτικά και άλλα πρόσωπα. Το να αισθάνεται κάποιος πατριώτης, όμως, είναι κάτι αγνό και αληθινό. Δεν χρειάζεται ταμπέλες ούτε πρόσθετους προσδιορισμούς πέρα από αυτό που σημαίνει η ίδια η λέξη.
Ο αθλητισμός δίνει από νωρίς την ευκαιρία να καταλάβει κανείς πόσο όμορφο είναι να αγωνίζεται για την πατρίδα του, να εκπροσωπεί τα χρώματά της, την ιστορία και την ιδεολογία της. Μια μεγάλη νίκη ή μια σημαντική διάκριση για τη χώρα αποτελεί τιμή και μπορεί να μετατραπεί σε δόξα, όταν αφιερώνεται στους συμπατριώτες.
Αυτό, ωστόσο, δεν κάνει έναν πρωταθλητή περισσότερο πατριώτη από έναν άνθρωπο που δεν έχει αγωνιστεί ποτέ με τα χρώματα της Ελλάδας. Η εθνική υπερηφάνεια δεν αποτελεί εργαλείο για τη διεκδίκηση άλλων πραγμάτων και δεν πρέπει να πέσει στα χέρια των λάθος ανθρώπων. Είναι ένα από τα πιο πολύτιμα συναισθήματα που μπορεί να βιώσει κάποιος.
Ο Πύρρος Δήμας θυμάται χαρακτηριστικά τη στιγμή του χάλκινου μεταλλίου στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004. Παρότι είχε ήδη κατακτήσει τρία χρυσά μετάλλια σε προηγούμενες διοργανώσεις, εκείνη η διάκριση είχε για τον ίδιο τεράστιο ειδικό βάρος.
Η αποθέωση από τους συμπατριώτες του σε κατάμεστες κερκίδες, ακόμη και χωρίς την κατάκτηση της πρώτης θέσης, ήταν μια ανεκτίμητη εμπειρία. Ένα συναίσθημα που δεν χρειάζεται τίτλο ή ειδική ονομασία και παραμένει ανεξίτηλο για ολόκληρη τη ζωή.
«Δεν υπάρχει διαγωνισμός για τον καλό πατριωτισμό ή για το ποιος είναι μεγαλύτερος πατριώτης», τονίζει ο Πύρρος Δήμας. Το ζητούμενο είναι τι αισθάνεται ο καθένας μέσα του, όταν κάνει πράγματα για τη χώρα του και την προβάλλει όσο περισσότερο μπορεί, ακόμη και μέσα από την καθημερινή του συμπεριφορά.
Ο Πύρρος Δήμας είναι πρώην αθλητής της άρσης βαρών, πρωταθλητής και πολλαπλός Ολυμπιονίκης.
