Η ιστορία της οικογένειας Στάγγεσερ είναι δεμένη με την Αθήνα από τα πρώτα χρόνια της ως πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους. Ξεκινά το 1833, όταν ο Οθωνας φτάνει στην πόλη μαζί με τη βαυαρική συνοδεία του, και συνεχίζεται για περισσότερο από έναν αιώνα μέσα από έπιπλα, κτίρια, οικογενειακές φωτογραφίες και σπάνια τεκμήρια μιας Αθήνας που δεν υπάρχει πια.
Ανάμεσα στους επιστήμονες, διοικητικούς υπαλλήλους και επαγγελματίες που έρχονται από τη Βαυαρία για να οργανώσουν τη νέα πρωτεύουσα στα ευρωπαϊκά πρότυπα βρίσκεται ο Μαρτίνος Στάγγεσερ, ταλαντούχος τεχνίτης από το Μάιντς. Εγκαθίσταται στην Αθήνα και το 1836 ανοίγει το επιπλοποιείο του στην οδό Μιλτιάδου 9, κοντά στην εκκλησία της Χρυσοσπηλιώτισσας.
Σε ένα διώροφο της οδού Μιλτιάδου στην Αθήνα εγκαθίσταται το 1836 ο Μαρτίνος Στάγγεσερ. Στο ισόγειο λειτουργεί το εργοστάσιο επιπλοποιίας της Βασιλικής Αυλής και στον πάνω όροφο κατοικεί μαζί με τη σύζυγό του, Τερέζα και τα έξι τους παιδιά
«Ο Μαρτίνος Στάγγεσερ έφτασε αρχικά στο Ναύπλιο και από εκεί μετέβη κατευθείαν στην Αθήνα», λέει ο Μάνος Στάγγεσερ-Διαμαντής, τρισέγγονος των Στάγγεσερ. «Το 1836 παντρεύεται την Τερέζα Μέτερνιχ και ανοίγει το επιπλοποιείο στην οδό Μιλτιάδου – υπάρχει ακόμη το συμβόλαιο από εκείνη την εποχή», διηγείται. «Στο ισόγειο λειτουργούσε το επιπλοποιείο και στον επάνω όροφο ζούσε η οικογένεια».
Το εργαστήριο εξελίσσεται σε σημείο αναφοράς για την αθηναϊκή ελίτ και ο Στάγγεσερ, μαζί με τους απογόνους του, γίνεται επίσημος επιπλοποιός της Βασιλικής Αυλής. Τα έπιπλά του τοποθετούνται στο παλάτι, ενώ αρκετά από αυτά διασώζονται ακόμη στο Τατόι. Η οικογένεια αναλαμβάνει επίσης την κατοικία του πρωθυπουργού Γούναρη και άλλων κυβερνητικών αξιωματούχων, συστήνοντας στην Αθήνα το στυλ Μπίντερμαγιερ.
Η σάλα της οδού Μιλτιάδου 9. Σπάνια φωτογραφία, που δείχνει τα χειροποίητα έπιπλα που έντυσαν ακόμη και το Παλάτι, αλλά και τη διαρρύθμιση και την αρχιτεκτονική διακόσμηση των σπιτιών της ανώτερης αστικής τάξης της εποχής
Οι Στάγγεσερ κατασκευάζουν ακόμη την προίκα της πριγκίπισσας Ελένης της Ρουμανίας και συμβάλλουν στον εξοπλισμό σημαντικών κρατικών οργανισμών. Από τα χέρια τους περνούν τα πρώτα έπιπλα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του νοσοκομείου Ευαγγελισμός, ενώ συνεργάζονται με τον Τσίλλερ για τη συναρμολόγηση των επίπλων της Ακαδημίας Αθηνών, τα οποία φτάνουν από τη Βιέννη.
Μετά τον θάνατο του Μαρτίνου, το 1890, το επιπλοποιείο περνά στον γιο του, Βαλεντίνο. Υπό τη διοίκησή του φτάνει να απασχολεί 20 άτομα. Ο γάμος του με τη Ρόζα φον Μπρεντάνο Τσιμαρόλι τον φέρνει ακόμη πιο κοντά στον γερμανόφωνο κόσμο της Αθήνας, ενώ το 1893 εκλέγεται πρόεδρος του Σωματείου Ξυλουργών και Ξυλεμπόρων και συνδέεται με τον ελληνογερμανικό σύλλογο «Φιλαδέλφεια», ένα από τα σημεία αναφοράς της γερμανικής κοινότητας της πόλης.
Η κατοικία της οικογένειας Στάγγεσερ, στην οδό Αλεξάνδρου 70 στο Παλαιό Φάληρο
Ο γιος του, Αντώνιος, σπουδάζει σχέδιο επίπλου στο Μόναχο έως το 1896 και συνεχίζει την ανοδική πορεία της οικογενειακής επιχείρησης. Οι Στάγγεσερ επιπλώνουν τα σπίτια του Σερπιέρη και της Λαίδης Λω, αλλά και μερικά από τα πιο εντυπωσιακά κτίρια της Αθήνας.
Η διαδρομή της οικογένειας είναι παράλληλη με την πορεία της νεοσύστατης πρωτεύουσας. «Τους άρεσε πολύ να φωτογραφίζουν τις στιγμές τους. Κάποιες από τις φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί με μια Kodak No. 2 του 1925, που τη χρησιμοποιώ ακόμη», λέει ο Μάνος Στάγγεσερ-Διαμαντής.
Ο φακός τους καταγράφει το σπίτι της οικογένειας στην οδό Αγίου Αλεξάνδρου 70 στο Παλαιό Φάληρο, τα εξοχικά τους στα Πατήσια και στιγμές οικογενειακής θαλπωρής, όπως τα Χριστούγεννα του 1925 σε ένα μεγαλοαστικό σπίτι της Αθήνας. Οι φωτογραφίες, ωστόσο, δεν περιορίζονται στην ιδιωτική ζωή. Αποτυπώνουν και την ίδια την πόλη, τα κτίριά της και τους ανθρώπους της.
Αληθινά ντοκουμέντα, οι λήψεις από τη διασταύρωση Σταδίου και Ομήρου το 1920. Μέλη της οικογένειας Στάγγεσερ τις συνδέουν με την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ στην Αθήνα, μια εποχή που ελάχιστοι είχαν πρόσβαση στον φωτογραφικό φακό. Κοπέλες με παραδοσιακές στολές και έφιπποι παρελαύνουν σε γιορτινή ατμόσφαιρα μπροστά από τα περίφημα Οπτικά Ράνιος και το ιστορικό βιβλιοπωλείο-τυπογραφείο Σαλίβερος ενώ κόσμος έχει συγκεντρωθεί για να παρακολουθήσει
Ιδιαίτερη θέση στο αρχείο έχουν οι λήψεις από τη διασταύρωση της Σταδίου με την Ομήρου το 1920. Μέλη της οικογένειας τις συνδέουν με την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ στην Αθήνα. Κοπέλες με παραδοσιακές στολές και έφιπποι παρελαύνουν μπροστά από τα Οπτικά Φήλιξ Ράνιος και το ιστορικό βιβλιοπωλείο Σαλίβερος, ενώ πλήθος κόσμου έχει συγκεντρωθεί για να παρακολουθήσει τη γιορτινή ατμόσφαιρα.
Στα τεκμήρια περιλαμβάνεται και ένα τιμολόγιο του 1916, όπου αναγράφεται «Επιπλοποιείον της Α. Μ. της Βασιλίσσης και της Α.Β.Υ. του Διαδόχου». Ξεχωρίζουν επίσης η επιγραφή «Στάγγεσερ & Υιός» με τα βασιλικά μετάλλια, ο γύψινος βασιλικός θυρεός που κατέβασε ο Αντώνιος Στάγγεσερ όταν το επιπλοποιείο σταμάτησε να λειτουργεί, καθώς και το έγγραφο παράδοσης «δύο ερμαρίων, εκ ξύλου δρυός, με 160 συρτάρια έκαστον» προς το Νομισματικό Μουσείο, με ημερομηνία 1892.
Το λογότυπο του εργαστηρίου «Στάγγεσερ και Υιός» επιπλοποιείο της ΑΜ της Βασιλίσσης και της ΑΒΥ του Διαδόχου. Στο λογότυπο υπάρχει και το βραβείο που έλαβαν οι Στάγγεσερ για τον σχεδιασμό και την κατασκευή της προίκας του Γεωργίου Β’
Η οικογένεια παραμένει στην Αθήνα και μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Η γιαγιά μου, Ρόζα, μου περιέγραφε τον Αντώνιο ως έναν άνθρωπο μελαγχολικό. Ο πόλεμος έφερε τα πάνω-κάτω», λέει ο Μάνος Στάγγεσερ-Διαμαντής. «Οταν οι Γερμανοί ηττήθηκαν, πριν φύγουν από την Αθήνα, πήγαιναν και χτυπούσαν πόρτα πόρτα τα σπίτια των γερμανών υπηκόων και τους έλεγαν ότι αύριο, την τάδε ώρα, θα περάσει φορτηγό και θα σας παραλάβει για τη Γερμανία».
Οι Στάγγεσερ, όμως, δεν θέλησαν να φύγουν. «Ολη τους η ζωή ήταν στην Αθήνα. Το ίδιο βράδυ κλείδωσαν το σπίτι τους στο Φάληρο και κρύφτηκαν στην Κυψέλη».
Ο Αντώνης και η Σοφία Στάγγεσερ το 1904
Το φωτογραφικό αρχείο της οικογένειας παραχωρήθηκε προς αντιγραφή στη Monumenta. Η επικεφαλής της, Ειρήνη Γρατσία, το χαρακτηρίζει πολύτιμο και σπάνιο υλικό, καθώς αποκαλύπτει άγνωστες εικόνες από κτίρια της Αθήνας, ιδιαίτερα από την περίοδο του Μεσοπολέμου.
«Είναι ανθρώπινες και πολύ συγκινητικές οι φωτογραφίες των ιδιωτών που φτάνουν στα χέρια μας – διαθέτουμε πλέον περισσότερες από 1.500 – διότι αποτυπώνουν την ιστορία μιας στιγμής, την ιστορία μιας οικογένειας, αλλά ταυτόχρονα αποτυπώνουν την ιστορία της πόλης. Μας δίνουν εικόνα για κτίρια, τα περισσότερα από τα οποία είναι κατεδαφισμένα, και εμπλουτίζουν τη γνώση μας για την τυπολογία και τη ρυθμολογία του κτιριακού αποθέματος της Αθήνας. Ετσι έχουμε περισσότερο υλικό για μελέτη στη διάθεσή μας», λέει.
Η πολυκύμαντη ιστορία των Στάγγεσερ, από το επιπλοποιείο της οδού Μιλτιάδου έως τις φωτογραφίες μιας ολόκληρης εποχής, παρουσιάζεται σήμερα μέσα από το σπάνιο αρχείο της οικογένειας. Μερικά από αυτά τα μοναδικά ντοκουμέντα παρουσιάζουν τα «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο», μαζί με τις αφηγήσεις των απογόνων τους.
