«Το καλοκαίρι έχει ήδη αποδειχθεί σκληρό για την Ευρώπη», εκτιμούσαν αρχές Αυγούστου οι «New York Times»: «Δύο πόλεμοι, θερμοκρασίες-ρεκόρ, αυξανόμενος πληθωρισμός και έντονη ανησυχία για τα τρόφιμα, την ενέργεια και την ασφάλεια. Οι αλλεπάλληλες κρίσεις πυροδοτούν εκκλήσεις για κοινή δράση, επείγουσες τηλεδιασκέψεις μεταξύ ευρωπαίων ηγετών και έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις στα κοινοβούλια. Ομως, όπως και πολλά άλλα γεγονότα των τελευταίων ετών, μεγάλο μέρος των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη βρίσκεται πέρα από τον έλεγχό της».
Η αξιολόγηση της ισπανικής El Pais είναι εξίσου σκληρή: καθώς το καλοκαίρι ξετυλίγεται, η εφημερίδα μιλάει για ένα «εφιαλτικό καλοκαίρι» και προειδοποιεί ότι «Αυτό το τέρας με τα επτά κεφάλια» δεν αποτελεί θεϊκή τιμωρία αλλά προϊόν «στρατηγικών λαθών, συγκυριών, αδράνειας και ηγεσιών που δεν καταφέρνουν να αποκτήσουν σταθερό βηματισμό». Το αποτέλεσμα είναι ότι, αντί για ανάσες, η Ευρώπη εισέρχεται σε ένα φθινόπωρο γεμάτο δοκιμασίες.
Στο μέτωπο της ασφάλειας, οι πόλεμοι αποτελούν την πιο άμεση πρόκληση. Στην 35η επέτειο της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, η Συμμαχία των Προθύμων επανέλαβε τη δέσμευσή της να κρατήσει την Ουκρανία στρατιωτικά όρθια, δίνοντας προτεραιότητα στην αεράμυνα. Ταυτόχρονα, η μυστηριώδης, μη ανακοινωμένη επίσκεψη του διευθυντή της CIA, Τζον Ράτκλιφ, στη Μόσχα έδειξε πόσο ρευστή και απρόβλεπτη είναι η κατάσταση: ευρωπαίοι ηγέτες και πολίτες πληροφορήθηκαν το ταξίδι κυρίως από τα μέσα ενημέρωσης, ενώ το Κρεμλίνο επιβεβαίωσε συνομιλίες του με ρώσους αξιωματούχους πληροφοριών.
Η Ευρώπη βρίσκεται παράλληλα σε μια ιδιότυπη γκρίζα ζώνη και για συγκρούσεις πέρα από την καρδιά της Ευρώπης, όπως στο Ιράν: η ικανότητα των ευρωπαίων να διαμορφώσουν την πορεία των γεγονότων περιορίζεται από εξωτερικούς παράγοντες, και κυρίως από τις απρόβλεπτες κινήσεις του Ντόναλντ Τραμπ. Οι «Πρόθυμοι» έχουν υποσχεθεί εγγυήσεις ασφαλείας στην περίπτωση εκεχειρίας ή ειρηνευτικής συμφωνίας, αλλά η ενημέρωση για το επόμενο στάδιο του πολέμου έρχεται πλέον πολλές φορές μέσα από αναρτήσεις στο Truth Social.
Η κλιματική αλλαγή λειτούργησε φέτος ως καταλύτης πολλών άλλων προβλημάτων: διαδοχικά κύματα καύσωνα έσπασαν θερμοκρασιακά ρεκόρ, προκάλεσαν χιλιάδες θανάτους και πυρκαγιές που εκτόπισαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Οι ξηρασίες έριξαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα τη στάθμη μεγάλων ποταμών, αναγκάζοντας τη διακοπή λειτουργίας πυρηνικών σταθμών στην Ουγγαρία και συρρίκνωση της ηλεκτροδότησης στη Ρουμανία και τη Σερβία. Παράλληλα, ο πόλεμος στο Ιράν έχει εκτοξεύσει το ενεργειακό κόστος και η κλιματική αλλαγή επιτείνει αυτή την τάση· όπως επισημαίνει ο ισπανοκαναδός οικονομολόγος Ντέιβιντ Λιζοΐν, «δεν είναι μόνο ότι τα πράγματα θα χειροτερέψουν· θα χειροτερέψουν και ταχύτερα».
Η Κομισιόν έχει προειδοποιήσει ότι η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν είναι πια πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα: η ΕΕ υπολογίζει ότι χρειάζεται περίπου 70 δισ. ευρώ ετησίως έως το 2050, όταν σήμερα τα κράτη-μέλη δαπανούν κοντά στα 29 δισ. ευρώ ανά έτος. Η έλλειψη επενδύσεων και ο αργός ρυθμός στην πράσινη μετάβαση αφήνουν την ήπειρο εκτεθειμένη ενώ οι επιπτώσεις πολλαπλασιάζονται.
Η πολιτική έκρηξη της Ακροδεξιάς σε πολλαπλές χώρες επιδεινώνει τη διαχείριση των κρίσεων. Η Ακροδεξιά συμμετέχει ήδη σε πέντε κυβερνήσεις – στην Ιταλία, την Τσεχία, τη Φινλανδία, τη Σλοβακία και την Κροατία – και στη Σουηδία στηρίζει την κυβέρνηση. Σχεδόν 100 εκατομμύρια Ευρωπαίοι ζουν σε χώρες όπου η Ακροδεξιά είτε βρίσκεται στην εξουσία είτε τη στηρίζει κοινοβουλευτικά. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν υψηλά ποσοστά σε κρίσιμες χώρες· η AfD αγγίζει το 41% σε ορισμένες ανατολικές περιφέρειες της Γερμανίας και η Λε Πεν ξεπερνά το 35% στη Γαλλία, με αποτέλεσμα οι προσεχείς εκλογές σε Ιταλία, Πολωνία, Ισπανία και Γαλλία να θεωρούνται κομβικές για την πορεία του ευρωπαϊκού πολιτικού τοπίου.
Η μετανάστευση έφερε στο φως την κρίση αλληλεγγύης μεταξύ κρατών-μελών: το πέρασμα έως και 80.000 επίδοξων μεταναστών από το Μαρόκο στη Θέουτα τέλη Ιουλίου προκάλεσε έντονες διεθνείς αντιδράσεις και διπλωματικές συγκρούσεις. Είκοσι δύο χώρες, υπό την ηγεσία της Ιταλίας της Τζόρτζια Μελόνι, επέρριψαν ευθύνες στην Ισπανία· η κρίση αυτή μετατράπηκε σε πολιτικό τέστ για την κυβέρνηση Σάντσεθ, με ερωτήματα για το τι γνώριζε και πότε. Στην πράξη, Ιταλία και Ισπανία επανέφεραν προσωρινούς ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα Σένγκεν, αποδεικνύοντας πόσο εύθραυστη είναι η κοινή πολιτική για τη μετανάστευση.
Στον οικονομικό τομέα, η ευρωπαϊκή ανάκαμψη μοιάζει αναιμική. Η ευρωπαϊκή οικονομία παραμένει ουσιαστικά στάσιμη· εξαίρεση αποτελεί η Ισπανία, που αναπτύσσεται με ρυθμό 2,7% σε ετήσια βάση το δεύτερο τρίμηνο του 2026, έναντι 1,2% στην ΕΕ, χάρη εν μέρει στη μετανάστευση και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Το ενδεχόμενο κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ και άλλοι διεθνείς κλυδωνισμοί πιέζουν περαιτέρω τις τιμές ενέργειας και τον πληθωρισμό, ενώ τυχόν αύξηση του κόστους δανεισμού των ΗΠΑ θα μπορούσε να προκαλέσει έντονη χρηματοπιστωτική αστάθεια.
Οι μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες αντιμετωπίζουν δομικά προβλήματα: η Ιταλία παραμένει σε μακρά στασιμότητα, η Γαλλία βυθίζεται σε πολιτική αστάθεια με επτά πρωθυπουργούς σε επτά χρόνια παρά ισχυρότερα θεμέλια, και η Γερμανία, αν και επέστρεψε σε θετικούς ρυθμούς, εξακολουθεί να έχει διαρθρωτικά προβλήματα. Η ενιαία αγορά παρουσιάζει κενά και στρεβλώσεις, ενώ η Ευρώπη υστερεί στην ψηφιακή επανάσταση και στην ταχεία εξάπλωση επενδύσεων σε νέες τεχνολογίες.
Στον τεχνολογικό τομέα, η Ευρώπη κινείται πίσω στην κούρσα της τεχνητής νοημοσύνης. Ο Μπιλ Γκέιτς προειδοποίησε πρόσφατα ότι οι κίνδυνοι της AI είναι μεγαλύτεροι από όσο παρουσιάζει η βιομηχανία και ζήτησε διεθνή εποπτεία, αλλά το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό μακριά από την ήπειρο. Η ΕΕ ανακοίνωσε σχέδιο 10 δισ. ευρώ για επτά AI gigafactories με στόχο να κινητοποιηθούν επιπλέον 20 δισ. ευρώ ιδιωτικών επενδύσεων, και η Γαλλία αναδεικνύεται σε κόμβο επενδύσεων σε AI και data centers. Ωστόσο, το επενδυτικό έλλειμμα και η περιορισμένη επιχειρηματική δυναμική υπονομεύουν την ικανότητα της Ευρώπης να ανταγωνιστεί ΗΠΑ και Κίνα.
Η Κίνα, τέλος, ασκεί τεράστια πίεση στην ευρωπαϊκή βιομηχανία. Το ημερήσιο εμπορικό έλλειμμα της Ευρώπης έναντι του Πεκίνου προσεγγίζει το ένα δισεκατομμύριο ευρώ, με κλάδους όπως η αυτοκινητοβιομηχανία να δοκιμάζονται έντονα. Η γερμανική κυβέρνηση υπό τον καγκελάριο Μερτς έχει αναγνωρίσει την ανάγκη μέτρων για την αντιμετώπιση της υπεροχής της κινεζικής βιομηχανίας, εν μέρει λόγω του εκτεταμένου συστήματος κρατικών ενισχύσεων και επιδοτήσεων στην Κίνα. Βρυξέλλες και Πεκίνο διαπραγματεύονται εργαλεία για να περιοριστεί ο αντίκτυπος της πλεονάζουσας παραγωγικής ικανότητας της Κίνας, ενώ ταυτόχρονα η Ευρώπη ενθαρρύνει τη διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων.
Στο σύνολό τους, οι επτά κρίσεις —πόλεμοι, κλιματική αλλαγή, οικονομική αδυναμία, τεχνολογική καθυστέρηση, άνοδος της Ακροδεξιάς, μεταναστευτικές πιέσεις και η κινεζική βιομηχανική εξάπλωση— δημιουργούν έναν σύνθετο χάρτη κινδύνων. Η ερώτηση πλέον δεν είναι μόνο αν η Ευρώπη θα αντέξει αυτό το καλοκαίρι, αλλά κατά πόσο οι πολιτικές επιλογές και οι δημόσιες επενδύσεις που θα αποφασιστούν το επόμενο διάστημα θα της επιτρέψουν να αποκτήσει σταθερό βηματισμό πριν οι κρίσεις μετατραπούν σε μόνιμες παγίδες.
