Πέντε χρόνια μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από την Καμπούλ και την επάνοδο των Ταλιμπάν στην εξουσία, το Αφγανιστάν παραμένει παγιδευμένο σε μια βαθιά ανθρωπιστική κρίση: οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πείνα, περιορισμό βασικών ελευθεριών και συστηματική υπονόμευση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η διεθνής βοήθεια, ζωτικής σημασίας για περίπου το 45% του πληθυσμού, έχει μειωθεί ραγδαία, με τους βασικούς δωρητές να αποσύρουν πόρους και τις ΗΠΑ να έχουν πλέον χαμηλή κατάταξη μεταξύ των παροχών βοήθειας. Η περικοπή αυτή συμπίπτει με την εντεινόμενη καταστολή των γυναικείων δικαιωμάτων από το καθεστώς.
Οι απαγορεύσεις και οι νέοι κανόνες που επέβαλαν οι Ταλιμπάν έχουν περιορίσει δραματικά την παρουσία των γυναικών στη δημόσια ζωή: απαγορεύσεις στην εργασία, υποχρεωτικές καλύψεις προσώπου σε δημόσιους χώρους, και απαγόρευση ταξιδιών σε μεγάλες αποστάσεις χωρίς άνδρα συνοδό. Ειδικοί περιγράφουν το καθεστώς ως «φυλετικό απαρτχάιντ», με το ήμισυ του πληθυσμού να αποκλείεται από δημόσιες δραστηριότητες.
«Για να το πω πολύ ωμά, είναι κόλαση εάν είσαι γυναίκα στο Αφγανιστάν», δήλωσε στο CNN ο Τζον Σόπκο, πρώην Ειδικός Γενικός Επιθεωρητής για την Ανασυγκρότηση του Αφγανιστάν. «Και δεν βλέπω τη διεθνή κοινότητα, σίγουρα δεν βλέπω αυτή την κυβέρνηση την κυβέρνηση Τραμπ να κάνει τίποτα, απολύτως τίποτα γι’ αυτό. Αν μη τι άλλο, δημιουργούν ακόμα μεγαλύτερο χάος για τους φτωχούς ανθρώπους του Αφγανιστάν», πρόσθεσε ο Σόπκο, αναφερόμενος στον τερματισμό από τον πρόεδρο των ΗΠΑ σχεδόν όλων των προγραμμάτων ανθρωπιστικής βοήθειας και ανάπτυξης της USAID στο Αφγανιστάν στις αρχές του 2025 — μια απόφαση που έκοψε πάνω από 1,7 δισεκατομμύρια δολάρια προγραμματισμένης βοήθειας.
Το Αφγανιστάν είναι σήμερα η μοναδική χώρα όπου απαγορεύεται σε κορίτσια να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους μετά την έκτη τάξη. Η UNESCO εκτιμά ότι 2,4 εκατομμύρια κορίτσια στερούνται αυτή τη στιγμή πρόσβαση στην εκπαίδευση, με ολόκληρη γενιά να μεγαλώνει χωρίς δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Οι συνέπειες στην ψυχική υγεία είναι δραματικές: η UN Women αναφέρει ότι το ήμισυ των Αφγανών γυναικών βγαίνει από το σπίτι μόνο μία ή δύο φορές το μήνα, και επτά στις δέκα περιγράφουν την ψυχική τους υγεία ως «κακή» ή «πολύ κακή». Η Μαχμπούμπα Σεράτζ, μία από τις λίγες Αφγανές ακτιβίστριες που παρέμειναν στην Καμπούλ, δήλωσε στο CNN ότι σκέφτεται να εγκαταλείψει τη χώρα λόγω της επιδεινούμενης κατάστασης για τις γυναίκες: «Δεν μπορώ να συνεχίσω να εργάζομαι με αυτόν τον τρόπο, γιατί δεν κατάφερα να βοηθήσω καμία από τις Αφγανές γυναίκες που με είχαν ανάγκη. Δεν μπόρεσα να το κάνω, γιατί κανείς δεν μου το επιτρέπει. Και οι γυναίκες… έχουν στερηθεί όλα τα δικαιώματά τους. Και αν κάποιος πει κάτι γι’ αυτό, εμείς φταίμε. Δεν πρέπει να το λέμε, αλλά αυτό ακριβώς έχει συμβεί», ανέφερε χαρακτηριστικά η Σεράτζ.
Παράλληλα, η νομιμοποίηση της έμφυλης βίας έχει προχωρήσει με νέα διατάγματα: τον Μάρτιο οι Ταλιμπάν εξέδωσαν διάταγμα που επιτρέπει στους άνδρες να χτυπούν τις συζύγους τους, υπό την προϋπόθεση να μην προκαλούν σοβαρά ή μόνιμα τραύματα. Ένα άλλο διάταγμα δυσχεραίνει τη διάλυση του γάμου από πλευράς γυναικών και καταργεί το ελάχιστο νόμιμο όριο ηλικίας για τον γάμο, ανοίγοντας το δρόμο για αύξηση των παιδικών γάμων, σύμφωνα με τη Διεθνή Αμνηστία και την Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού.
Η ανθρωπιστική βοήθεια έχει μειωθεί κατά σχεδόν 70% από το 2022, με αποτέλεσμα πάνω από 10,7 εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια να εξαρτώνται από υποστήριξη που πλέον δεν επαρκεί. Περισσότερες από τις μισές οργανώσεις υπό γυναικεία ηγεσία αναμένουν να σταματήσουν ή να μειώσουν σοβαρά τις δραστηριότητές τους μέσα στο επόμενο έτος, ενώ μια ΜΚΟ στο βόρειο Αφγανιστάν λειτουργεί τώρα σε «περιορισμένη κλίμακα», με σοβαρό κίνδυνο διακοπής.
Τα παιδιά πληρώνουν βαρύ τίμημα: η Save the Children αναφέρει ότι ένα στα δέκα παιδιά υποφέρει από οξύ υποσιτισμό, η UNICEF προβλέπει ότι πάνω από έντεκα εκατομμύρια παιδιά θα χρειαστούν ανθρωπιστική βοήθεια μέσα στη χρονιά, και σχεδόν 600 υγειονομικές εγκαταστάσεις έχουν κλείσει λόγω των περικοπών, αφήνοντας πολλές περιοχές χωρίς πρόσβαση σε βασική περίθαλψη.
Σε απομακρυσμένες περιοχές, οργανώσεις όπως η Save the Children έχουν γίνει ο μοναδικός πάροχος υγειονομικής περίθαλψης για χιλιάδες κατοίκους. Ωστόσο, η ανθρωπιστική παρέμβαση από μόνη της δεν αντισταθμίζει την οικονομική κατάρρευση: η τοπική οικονομία προσφέρει ελάχιστες ευκαιρίες για γυναίκες και οικογένειες.
Η απαγόρευση της καλλιέργειας παπαρούνας το 2022 μείωσε την παραγωγή οπίου κατά περίπου 95% σύμφωνα με το UNODC, αλλά στέρησε τα αγροτικά νοικοκυριά από κρίσιμα εισοδήματα χωρίς να παράσχει βιώσιμες εναλλακτικές. Ο ΟΗΕ προειδοποιεί πλέον για αύξηση στη διακίνηση και παραγωγή συνθετικών ναρκωτικών, όπως οι μεθαμφεταμίνες.
Η εξάρτηση του κράτους από ξένη βοήθεια ήταν τεράστια: πριν το 2021, τα τρία τέταρτα των δημόσιων δαπανών καλύπτονταν από ξένα κονδύλια. Σήμερα αυτά τα κεφάλαια έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, ενώ δισεκατομμύρια από τα αποθέματα της κεντρικής τράπεζας παραμένουν δεσμευμένα από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους. Η αποδέσμευσή τους αποτελεί διαπραγματευτικό χαρτί στις συνομιλίες με τη Δύση, με την εκπαίδευση των κοριτσιών να είναι επίμαχο σημείο.
Στο διπλωματικό μέτωπο, καμία χώρα δεν έχει πλήρως ομαλοποιήσει σχέσεις με τους Ταλιμπάν: η Ρωσία προχώρησε σε αναγνώριση της κυβέρνησης πέρυσι σε επίπεδο, ενώ η Κίνα έχει ενισχύσει οικονομικούς δεσμούς και κινεζικές εταιρείες παίζουν σημαντικό ρόλο στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων πετρελαίου, χαλκού και λιθίου. Στην άλλη όψη, το 2025 το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ κατήργησε τις αμοιβές για τη σύλληψη βασικών ηγετών των Ταλιμπάν που είχαν αναλάβει κυβερνητικές θέσεις.
Παρά το γεγονός ότι το Αφγανιστάν υπό τους Ταλιμπάν δεν έχει καταρρεύσει ολοκληρωτικά ούτε έχει μετατραπεί σε καθαρό καταφύγιο τρομοκρατών, οι αδύναμοι θεσμοί, η φτώχεια και οι εστίες αναρχίας επιτρέπουν σε ομάδες όπως το ISIS-K και την Αλ Κάιντα να παραμένουν ενεργές.
Στο έδαφος, όμως, η καθημερινότητα καθορίζεται από την πείνα, τις ασθένειες που μπορούν να προληφθούν και από μια πρακτική βία που έχει πια νομιμοποιηθεί — μια πραγματικότητα που απειλεί να εξαλείψει τις όποιες προοπτικές για εκατομμύρια Αφγανούς, και κυρίως για τις γυναίκες και τα παιδιά.
