“Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) είναι πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας”. Αυτό που συχνά δεν βλέπουμε είναι το αντίτιμο: δεν πληρώνουμε πάντα με χρήμα, αλλά με την προσοχή, τις κινήσεις και τα δεδομένα μας — δουλειά που τροφοδοτεί τα μοντέλα πίσω από τις εφαρμογές που χρησιμοποιούμε.
Οι τεχνολογικές πλατφόρμες μας προσφέρουν υπηρεσίες «δωρεάν», όμως κάθε κλικ, κάθε αποδοχή cookies και κάθε δημοσίευση στη δημόσια σφαίρα προστίθεται στο τεράστιο εκπαιδευτικό σώμα των αλγορίθμων. Τα αποτελέσματα στις μηχανές αναζήτησης, οι εξατομικευμένες διαφημίσεις και οι επιλογές που παρουσιάζονται ανά πόλη ή γλώσσα δεν είναι τυχαίες — είναι προϊόν της ανάλυσης των συμπεριφορών μας.
Οι CAPTCHA, που συχνά αντιμετωπίζουμε ως εκνευριστική στάση πριν την είσοδο σε μια σελίδα, έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο σε αυτή την εκπαίδευση. Τα παλιά παραμορφωμένα κείμενα και οι σημερινές ασκήσεις επιλογής εικόνων υπάρχουν για να διασφαλίσουν ότι είμαστε άνθρωποι — και ταυτόχρονα διδάσκουν τους αλγορίθμους να αναγνωρίζουν γράμματα, αντικείμενα και οχήματα. Η reCAPTCHA της Google εξέλιξε αυτές τις ασκήσεις και αξιοποίησε εικόνες από το Google Maps, ενώ τα δεδομένα αυτά αξιοποιούνται και από άλλες εταιρείες του ομίλου, όπως η Waymo, για υπηρεσίες αυτόνομων ταξί.
Στις νεότερες μορφές, το CAPTCHA ζητά απλώς ένα κλικ στο τετράγωνο που δηλώνει ««δεν είμαι ρομπότ»». Η εφαρμογή παρατηρεί ακόμη και την κίνηση του ποντικιού — μια ευθεία, γρήγορη πορεία προς το κουτί πιθανώς υποδηλώνει ρομπότ. Με αυτόν τον τρόπο οι χρήστες γίνονται ασυναίσθητα «επιτηρητές» της ανθρώπινης κινητικότητας στο διαδίκτυο, δεδομένα που τροφοδοτούν και την αγορά της διαδικτυακής διαφημιστικής απάτης, που υπολογίζεται ότι φτάνει έως και τα 100 δισ. δολάρια ετησίως.
Ο ρόλος των ανθρώπων στην εκπαίδευση της ΤΝ δεν περιορίζεται στα CAPTCHA. Όπως επισημαίνει ο Χρήστος Ξενάκης, καθηγητής στο τμήμα Ψηφιακών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Πειραιώς (ΠΑΠΕΙ), «Εκπαιδεύσαμε τα μοντέλα της ΤΝ τις τελευταίες δύο δεκαετίες, μέσω της χρήσης του Διαδικτύου. Ανεβάσαμε εκεί όποια γνώση είχαμε: χάρτες, συγγράμματα, τέχνη, ιδέες, απόψεις…» και συμπληρώνει πως «Κατά κάποιον τρόπο, το Διαδίκτυο είναι ο νους του Θεού, όπως έλεγε ένας φιλόσοφος φίλος μου».
Μερικές εφαρμογές εκπαιδεύτηκαν με τρόπο που θα φαινόταν απρόσμενος πριν λίγα χρόνια. Το παιχνίδι Pokemon Go, που επανήλθε στα smartphones το 2016 μέσω της Niantic —δημιουργήθηκε ως «παιδί» της Google— συγκέντρωσε από τους παίκτες τεράστιο όγκο εικόνων από τον πραγματικό κόσμο. Το αποτέλεσμα: τρισδιάστατα ψηφιακά αντίγραφα του χώρου, συχνά με καλύτερες λήψεις από αυτές που τραβούν αυτοκίνητα χαρτογράφησης. Η Niantic Spatial, που αποσπάστηκε από τη Niantic το 2025 με επικεφαλής τον Τζον Χάνκε, αξιοποίησε πάνω από 30 δισ. εικόνες των παικτών του Pokemon Go για να δημιουργήσει μοντέλα ΤΝ — σύμφωνα με αναφορές, ακόμη και για εφαρμογές όπως ο εντοπισμός στόχων από στρατιωτικά drones.
Επιπλέον, οι δημόσιες αναρτήσεις σε φόρουμ όπως το reddit και στα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πηγές μάθησης για τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα — ChatGPT, Claude, Gemini και άλλα εκπαιδεύονται σε μεγάλο βαθμό από αυτό το υλικό. Συχνά, όταν ζητάμε μια συνταγή ή μια άποψη από ένα LLM, τα στοιχεία προέρχονται από απλούς χρήστες και όχι απαραίτητα από ειδικούς. Τα ίδια δεδομένα των αντιδράσεων στις πλατφόρμες χρησιμοποιούνται για να προωθούνται όμοια, συχνά πιο ακραία, περιεχόμενα που παράγουν μεγαλύτερη αλληλεπίδραση.
Το αντάλλαγμα για αυτήν την δωρεάν εργασία είναι η πρόσβαση στις υπηρεσίες. Όπως εξηγεί ο Χρήστος Ξενάκης, «Για πολλά χρόνια, χρησιμοποιούσαμε και χρησιμοποιούμε όλες αυτές τις πλατφόρμες δωρεάν, παρέχοντας τη συναίνεσή μας για τη χρήση των δεδομένων μας. Αυτή η διαδικασία έχει σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί, τα μοντέλα έχουν εκπαιδευτεί πλήρως».
Η συζήτηση για οικονομική αποζημίωση των πολιτών που, έμμεσα ή άμεσα, συνέβαλαν σε αυτή τη μάθηση δεν είναι νέα. «Αυτή είναι μια συζήτηση που πάει πίσω τουλάχιστον 15 χρόνια. Τότε, μάλιστα, μπορούσε να ποσοτικοποιηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια και η συμβολή του κάθε χρήστη του Διαδικτύου», παρατηρεί ο καθηγητής, ενώ προσθέτει επίσης: «Το ίδιο συνέβη με την τηλεόραση. Η ελεύθερη τηλεόραση παρέχει δωρεάν τις ειδήσεις και κάποια προγράμματα, όμως ως αντάλλαγμα λαμβάνει την προσοχή μας και μας κάνει δέκτες διαφημίσεων. Αυτό συμβαίνει τώρα και με τις εταιρείες τεχνολογίας: τα πρώτα χρόνια, και μέχρι να εκπαιδευτούν αρκετά τα συστήματα, πληρώναμε με τα δεδομένα μας. Τώρα που η εκπαίδευση έχει ολοκληρωθεί, αρχίζουν να κόβονται κάποιες μέχρι σήμερα δωρεάν παροχές ή εισάγονται χρεώσεις στη χρήση».
Στο ερώτημα αν είναι ρεαλιστικό να ζητήσουν σήμερα οι χρήστες αμοιβή από τους τεχνολογικούς κολοσσούς, ο ίδιος εμφανίζει επιφυλάξεις: «Υπάρχει βάση σε αυτή τη συζήτηση, όμως υπάρχει και ο αντίλογος. Η εκπαίδευση των μοντέλων έχει γίνει, ενώ και εμείς έχουμε εκμεταλλευτεί τη δωρεάν χρήση των υπηρεσιών έναντι της παραχώρησης των δεδομένων μας. Αμφιβάλλω αν είναι επιτεύξιμο σήμερα να ζητήσουμε να πληρωθούμε για τις υπηρεσίες μας. Αλλωστε, οι δημιουργοί περιεχομένου σε πλατφόρμες όπως το YouTube πληρώνονται κανονικά ανάλογα με την απήχηση του περιεχομένου τους».
Μια πρακτική οδός για να μοιραστούν τμήματα των τεράστιων κερδών των εταιρειών με την κοινωνία φαίνεται να είναι η φορολόγησή τους και η κατανομή των εσόδων διεθνώς. Ωστόσο, το εγχείρημα συναντά σημαντικά νομικά και τεχνικά εμπόδια και προς το παρόν δεν διαφαίνεται κοντά στην υλοποίησή του.
