Η αγορά των ναρκωτικών αλλάζει ταχύτατα: τα τελευταία χρόνια δεν «κυριαρχούν» πια μόνο η κοκαΐνη, η κάνναβη και η ηρωίνη, αλλά μία νέα γενιά συνθετικών ουσιών που φέρνει μαζί της όχι μόνο διαφορετικές χημικές συνθέσεις, αλλά και πρωτόγνωρους κινδύνους για τη δημόσια υγεία και δυσκολίες για τις Αρχές.
Η μετατόπιση αυτή δεν προέκυψε από το πουθενά. Από τον Ιούνιο του 1971, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Νίξον, κήρυττε τον «πόλεμο κατά των ναρκωτικών», ο χάρτης του παράνομου εμπορίου ήταν σχετικά σαφής: τρία φυτικής προέλευσης προϊόντα κυριαρχούσαν. Σήμερα όμως η παραγωγή και η διάθεση μπορούν να γίνουν σχεδόν παντού, με ό,τι σημαίνει αυτό για την ελέγξιμη ροή ουσιών και τον εντοπισμό τους.
Ο ορισμός των νέων συνθετικών είναι απλός και ανησυχητικός: πρόκειται για ψυχοδραστικές ουσίες που παρασκευάζονται σε εργαστήρια και «αντιγράφουν (ή ακόμα και υπερβαίνουν) τις λειτουργίες των “παραδοσιακών ναρκωτικών”». «Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές ουσίες, η χημική τους σύσταση δεν είναι γνωστή, καθώς μεταβάλλεται διαρκώς, γεγονός που δυσχεραίνει τόσο τον εντοπισμό τους όσο και την κλινική και θεραπευτική αντιμετώπισή τους. Επιπλέον, συχνά διακινούνται ως διαφορετικά προϊόντα ή χρησιμοποιούνται για τη νόθευση άλλων ουσιών, χωρίς ο χρήστης να γνωρίζει τι πραγματικά καταναλώνει», λέει στα «ΝΕΑ» ο Αθανάσιος Θεοχάρης, πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων.
Τα στοιχειά της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά (EUDA) και τα ελληνικά όργανα επιβεβαιώνουν την έκταση του φαινομένου: περισσότερες από 1.050 νέες ψυχοδραστικές ουσίες βρίσκονται υπό παρακολούθηση στην Ευρώπη και μόνο τον τελευταίο χρόνο εντοπίστηκαν περίπου 50 καινούργιες ουσίες, ένδειξη της δυναμικής και της συνεχούς εξέλιξης.
Στην Ελλάδα, η «πρώτη έξαρση» των συνθετικών σχετίστηκε με την άνοδο της ρέιβ μουσικής πριν από περίπου 15-20 χρόνια, όταν κυριαρχούσαν MDMA (ecstasy) και κεταμίνη. Όπως επισημαίνει ο διευθυντής της Υποδιεύθυνσης Δίωξης Ναρκωτικών, Ιωάννης Καρυδάκος, «Τα επόμενα χρόνια, μαζί με τη μουσική που γίνεται λιγότερο δημοφιλής, πέφτουν και αυτά τα ναρκωτικά. Και τα ξαναβλέπουμε μετά τον COVID».
Οι λόγοι της ανόδου είναι και οικονομικοί αλλά και τεχνολογικοί. Τα συνθετικά δεν εξαρτώνται από κλίματα ή εδαφικές συνθήκες, σε αντίθεση με τις φυτικές ουσίες: «Τα “παραδοσιακά” ναρκωτικά, επειδή κυρίως προέρχονται από φυτά, έχουν κάποιους περιορισμούς. Δηλαδή, το φυτό της κόκας δεν μπορεί να ευδοκιμήσει πουθενά αλλού στον κόσμο παρά μόνο στη Λατινική Αμερική. Η κάνναβη θέλει να έχεις ένα χωράφι, να έχεις ένα χώρο για να την καλλιεργήσεις. Η ηρωίνη τα ίδια. Πρέπει να βγει η παπαρούνα στο Αφγανιστάν ή στο Μεξικό. Δεν γίνεται αλλιώς. Τα συνθετικά δεν έχουν τέτοιους περιορισμούς», εξηγεί ο Ι. Καρυδάκος.
Επιπλέον, η παραγωγή τους απαιτεί νόμιμα ή εύκολα προμηθεύσιμα χημικά και μια «συνταγή» που συχνά κυκλοφορεί στο σκοτεινό Διαδίκτυο. «Το ίδιο υλικό που μπορεί κάποιος να το πάρει και να καθαρίσει τις ζάντες από το αυτοκίνητό του, μπορεί ένας άνθρωπος να το πάρει και να το χρησιμοποιήσει ως ναρκωτικό. Είναι ένας αχαρτογράφητος κόσμος», επισημαίνει ο ίδιος, σημειώνοντας ότι οι πρόδρομες ουσίες προέρχονται κυρίως από χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία.
Ο βασικός κίνδυνος είναι ο «άγνωστος»: η αβεβαιότητα για το τι περιέχει ένα προϊόν πολλαπλασιάζει τον κίνδυνο. Όπως λέει ο Καρυδάκος, «Ολα τα ναρκωτικά, είτε “παλιά” είτε “καινούργια” είναι επικίνδυνα και τοξικά από μόνα τους». Όταν όμως μια ουσία παρασκευάζεται ή νοθεύεται με άγνωστα χημικά, «χάνεις τη γνώση» για τις επιπτώσεις και οι συνέπειες μπορούν να είναι θανατηφόρες ακόμη και από την πρώτη χρήση.
Η συνεχής μεταβολή των χημικών συνθέσεων περιπλέκει και το νομικό πλαίσιο: «Αφενός, είναι δύσκολο να το ανιχνεύσεις. Συνήθως βλέπεις ένα λευκό υγρό ή σκόνη. Πώς θα ξέρεις τι είναι αυτό; Επίσης, ο νόμος λειτουργεί με βάση κάποια δεδομένα. Εχουμε έναν πίνακα μέσα στον οποίο υπάρχουν οι γνωστές ουσίες και λέμε ότι είναι παράνομες, τοξικές και ψυχοδραστικές. Μια νέα ουσία δεν μπορεί να είναι αυτόματα παράνομη επειδή είναι παράγωγο μιας προηγούμενης. Πρέπει να περάσει από μια διαδικασία. Για να γίνει αυτή η διαδικασία και να αποδειχθεί ότι είναι και τοξική και ψυχοδραστική, επικίνδυνη, άρα ναρκωτικό, περνά ένας χρόνος, ένα χρονικό διάστημα. Μέσα σε αυτό χρονικό διάστημα μπορεί να κυκλοφορήσει κάτι και να βρεθεί ένα παράθυρο, δηλαδή ένα κενό στην αγορά και να κυκλοφορήσει», συμπληρώνει ο ίδιος. «Αρα κυκλοφορούν κάποια πράγματα στην αγορά από αυτά τα παραθυράκια. Αυτό είναι επικίνδυνο. Κακά τα ψέματα».
Στην Ευρώπη οι έλεγχοι είναι δραστηριοποιημένοι: σύμφωνα με έκθεση της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Καταπολέμηση του Διασυνοριακού Οργανωμένου Εγκλήματος, μόνο το πρώτο τρίμηνο του 2026 οι ευρωπαϊκές αστυνομικές Αρχές εντόπισαν και εξάρθρωσαν περισσότερα από 60 παράνομα εργαστήρια συνθετικών ναρκωτικών.
Στη χώρα μας, προς το παρόν δεν έχουν εντοπιστεί μεγάλης κλίμακας εργαστήρια παραγωγής. Τα περισσότερα φορτία προέρχονται σε μικρές ποσότητες από χώρες όπου υπάρχουν παράνομα εργαστήρια, όπως η Τσεχία, η Πολωνία, η Ολλανδία, η Βουλγαρία και το Βέλγιο. Τα συνθετικά που ανιχνεύονται συχνότερα είναι η αμφεταμίνη, η μεθαμφεταμίνη, η κεταμίνη και η «ροζ κοκαΐνη». Στην ετήσια έκθεση του Συντονιστικού Οργάνου Δίωξης Ναρκωτικών – Εθνική Μονάδα Πληροφοριών αναφέρεται ότι το 2024 συνελήφθησαν στη χώρα μας 1.541 άτομα για συνθετικά ναρκωτικά, κυρίως για χρήση ή/και κατοχή.
Στο μέτωπο της χρήσης, σύμφωνα με τον Αθανάσιο Θεοχάρη, το 2025 εντοπίστηκε για πρώτη φορά κεταμίνη σε χρησιμοποιημένες σύριγγες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, το Βόλο και το Ηράκλειο. Επιπλέον, ανησυχητική είναι και η αύξηση των αναλόγων της φαιντανύλης: «Μάλιστα, στον ΧΕΧ (Χώρος Εποπτευόμενης Χρήσης) της Θεσσαλονίκης, οι επαγγελματίες του ΕΟΠΑΕ έχουν ήδη καταγράψει περιστατικά ατόμων που προσέρχονται για χρήση ηρωίνης ή/και κοκαΐνης, ενώ παράλληλα φέρουν επιθέματα (patches) φαιντανύλης σε κάποιο σημείο του σώματός τους», σημειώνει ο πρόεδρος του Οργανισμού.
Από την πλευρά της Δίωξης, ο Ι. Καρυδάκος προειδοποιεί ότι η φαιντανύλη δεν έχει ακόμη καταστεί μαζικό πρόβλημα στη χώρα, αλλά ότι παρακολουθείται στενά: «Μακάρι να βγω ψεύτης, αλλά θεωρώ ότι θα το αντιμετωπίσουμε σε κάποια χρόνια. Κρατάμε ένα μάτι ανοιχτό προς αυτή την κατεύθυνση. Είναι ένα πολύ ισχυρό αναισθητικό φάρμακο και πολύ κακό ναρκωτικό. Χρησιμοποιείται στην καταπολέμηση των πόνων που προκαλεί ο καρκίνος».
Τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η αντιμετώπιση θα απαιτήσει συνδυασμό αστυνομικής δράσης, διεθνούς συνεργασίας για τον έλεγχο των πρόδρομων ουσιών και ενίσχυσης των υπηρεσιών υγείας και πρόληψης, ώστε να περιοριστούν τόσο οι προμήθειες όσο και οι θύματα από τις νέες, αχαρτογράφητες ουσίες.
