Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδωσε το «πράσινο φως» σε έναν από τους πιο ριζοσπαστικούς μετασχηματισμούς της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα τελευταία χρόνια, εγκρίνοντας τον νέο Κανονισμό Επιστροφών με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές.
Κεντρικό στοιχείο του νομοθετήματος είναι η εισαγωγή της δυνατότητας μεταφοράς ατόμων που έχουν τελεσίδικη απόφαση επιστροφής σε ειδικά κέντρα εκτός των ευρωπαϊκών συνόρων, σε τρίτες χώρες που θα έχουν συμφωνήσει να φιλοξενήσουν τέτοιες δομές. Σύμφωνα με το κείμενο, η μεταφορά στοχεύει στην επιτάχυνση των διαδικασιών επιστροφής και στη μείωση των παραμονών εντός της ΕΕ για όσους δεν δικαιούνται άδεια παραμονής.
Η πρόβλεψη για εξωτερικοποίηση τμημάτων της διαδικασίας έχει ήδη προσελκύσει το ενδιαφέρον και τις διερευνητικές επαφές ορισμένων κρατών-μελών: Γερμανία, Αυστρία, Δανία, Ολλανδία και Ελλάδα φέρονται να εξετάζουν κοινές λύσεις με τρίτες χώρες για την εφαρμογή του μοντέλου.
Ο κανονισμός προβλέπει επίσης πιο αυστηρές υποχρεώσεις συνεργασίας για όσους λαμβάνουν εντολή επιστροφής. Σε περιπτώσεις που οι αρχές κρίνουν ότι υπάρχει κίνδυνος διαφυγής ή απειλή για τη δημόσια ασφάλεια, επιτρέπεται κράτηση μέχρι 24 μήνες, με δυνατότητα παράτασης έξι επιπλέον μηνών — συνολικά δηλαδή έως και 30 μήνες — μέτρο που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από το συγκεκριμένο καθεστώς, ενώ οι αρχές αποκτούν επίσης εξουσιοδότηση για στοχευμένες έρευνες, συμπεριλαμβανομένων ερευνών σε κατοικίες και κατασχέσεων προσωπικών αντικειμένων ή ηλεκτρονικών συσκευών, πάντα υπό την προϋπόθεση δικαστικής έγκρισης.
Υποστηρικτές της μεταρρύθμισης επιμένουν ότι ένας αποτελεσματικότερος μηχανισμός επιστροφών είναι απαραίτητος: τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι μόνο μικρό ποσοστό όσων λαμβάνουν απόφαση απέλασης επιστρέφουν τελικά στη χώρα καταγωγής τους, γεγονός που, σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, υπονομεύει την αξιοπιστία της μεταναστευτικής πολιτικής και ενισχύει τα δίκτυα διακινητών.
Αντιθέτως, οι επικριτές τονίζουν τους κινδύνους για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Η Ισπανία συγκαταλέγεται μεταξύ των χωρών που εξέφρασαν ανοιχτά αντιρρήσεις, αμφισβητώντας τη νομιμότητα και την αναλογικότητα ορισμένων μέτρων, ενώ νομικοί και οργανώσεις προειδοποιούν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις άνθρωποι χωρίς άδεια παραμονής θα μπορούσαν να παραμένουν στερημένοι της ελευθερίας τους για μεγαλύτερα διαστήματα ακόμα και σε σύγκριση με καταδικασθέντες για σοβαρά αδικήματα.
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη ένταση καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει αυξημένες μεταναστευτικές ροές από περιοχές της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και ζώνες σύγκρουσης ή που πλήττονται από την κλιματική αλλαγή. Η διαχείριση της μετανάστευσης έχει αναδειχθεί σε κρίσιμο πολιτικό ζήτημα για τα περισσότερα κράτη-μέλη, επηρεάζοντας εκλογικές αναμετρήσεις και αναδιατάσσοντας πολιτικές ισορροπίες.
Ο κανονισμός πρέπει πλέον να λάβει την τελική τυπική έγκριση από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης πριν δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, ωστόσο πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η πορεία προς την υλοποίησή του είναι πλέον ανοδική — εισάγοντας μια νέα εποχή, όπου η έμφαση μετατοπίζεται από τη διαχείριση των αφίξεων στην ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των επιστροφών και στην εξωτερικοποίηση μέρους της μεταναστευτικής διαδικασίας.
Για τους υποστηρικτές αποτελεί ένα αναγκαίο εργαλείο ελέγχου των ροών. Για τους επικριτές, μια επικίνδυνη στροφή μακριά από τις παραδοσιακές ευρωπαϊκές αρχές προστασίας των δικαιωμάτων. Το βέβαιο είναι ότι η εφαρμογή του νέου Κανονισμού Επιστροφών θα παρακολουθείται στενά και θα είναι από τα πιο αμφιλεγόμενα πολιτικά «πειράματα» της ΕΕ τα επόμενα χρόνια.
