Η ενεργειακή ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου αναδύθηκε ως κεντρικό ζήτημα στις πρόσφατες επαφές της ελληνικής αποστολής στις ΗΠΑ, υπό τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου. Σε μια σειρά συναντήσεων —από τη σύνοδο του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου μέχρι το Global Energy Forum του Atlantic Council και το σχήμα 3+1— η περιοχή φαίνεται να αποκτά νέα διάρθρωση συνεργασίας, με σαφείς κανόνες και γεωπολιτικές προεκτάσεις.
Τη Δευτέρα 8 Ιουνίου, στο κτίριο του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Ουάσιγκτον, πραγματοποιήθηκε η 10η Υπουργική Συνάντηση του EMGF υπό την προεδρία του κ. Σταύρου Παπασταύρου και με διοργανωτή τις ΗΠΑ και τον Υπουργό Ενέργειας Chris Wright. Στη σύνοδο συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Υπουργός Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας της Κύπρου, Μιχάλης Δαμιανός, ο Υπουργός Πετρελαίου και Ορυκτών Πόρων της Αιγύπτου Karim Badawy, ο Υπουργός Ενέργειας και Ορυκτών Πόρων της Ιορδανίας Σαλέχ Αλί Αλ-Καραμπσέχ, καθώς και αντιπροσωπείες από το Ισραήλ, την Ιταλία και την Παλαιστίνη, μαζί με εκπροσώπους της ΕΕ και της Παγκόσμιας Τράπεζας.
Το Φόρουμ, που επανεμφανίστηκε έπειτα από σχεδόν τρία χρόνια απουσίας λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή, συγκεντρώνει ιδιαίτερη σημασία καθώς είναι η μοναδική πλατφόρμα όπου συναντώνται κυβερνήσεις της Ιορδανίας, του Ισραήλ και της Παλαιστίνης μαζί με τα μόνιμα μέλη (Κύπρος, Αίγυπτος, Ελλάδα, Ιταλία, Γαλλία) και παρατηρητές όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ΗΠΑ και η Παγκόσμια Τράπεζα. Η Γαλλία, ωστόσο, δεν συμμετείχε στη σύνοδο.
Στο κοινό ανακοινωθέν που εκδόθηκε μετά τη σύνοδο, τα μέλη «συζήτησαν τρόπους με τους οποίους τα κράτη-μέλη μπορούν να αξιοποιήσουν το EMGF για να ενισχύσουν την ανάπτυξη διασυνδεδεμένων και ανθεκτικών ενεργειακών συστημάτων στην Ανατολική Μεσόγειο, με θεμέλιο το φυσικό αέριο, ενώ παράλληλα να αναδείξουν την περιοχή ως στρατηγικό ενεργειακό διάδρομο που συνδέει τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη και την Αφρική».
Ταυτόχρονα, οι συμμετέχοντες δεσμεύτηκαν για ενίσχυση της συνεργασίας «με πλήρη σεβασμό στα δικαιώματα των μελών επί των φυσικών τους πόρων, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο», ενώ υπογράμμισαν την ανάγκη προώθησης «εποικοδομητικής συνεργασίας προς ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και της ανθεκτικότητας των ενεργειακών συστημάτων, αναδεικνύοντας παράλληλα την αλληλεξάρτηση μεταξύ των δικτύων φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας σε μια κρίσιμη συγκυρία».
Από 1η Αυγούστου την Προεδρία του EMGF αναλαμβάνει το Ισραήλ, μετά από ομόφωνη απόφαση και με τις ψήφους της Ιορδανίας και της Παλαιστίνης —ένα μήνυμα ότι η ενεργειακή συνεργασία προσπαθεί να υπερβεί το φορτισμένο παρελθόν της περιοχής. Όπως σχολίασε ο κ. Παπασταύρου, «οικοδομούμε ένα πλαίσιο συνεργασίας με πλήρη σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο, με αμοιβαία αποδεκτές αρχές και εμπορικούς κανόνες που ενισχύει τη σταθερότητα και αποθαρρύνει μονομερείς και αναθεωρητικές συμπεριφορές».
Στο πλαίσιο των συζητήσεων του Atlantic Council, η Ανατολική Μεσόγειος μονοπώλησε το πάνελ για το μέλλον της ευρωπαϊκής ενεργειακής ανθεκτικότητας. Ο κ. Παπασταύρου, μαζί με τον Κύπριο ομόλογό του Μιχάλη Δαμιανό, ανέπτυξαν το όραμα μιας νέας ενεργειακής γεωμετρίας με επίκεντρο την Ελλάδα, όπου δεσπόζει ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου (Vertical Gas Corridor) που στοχεύει στην ενίσχυση της ασφάλειας της Νοτιοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.
Σημαντικό ρόλο παίζουν τα μεγάλα διασυνδεδεμένα έργα, όπως οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις GSI και GREGY, που δημιουργούν ένα ολοκληρωμένο ενεργειακό οικοσύστημα πέρα από τα εθνικά σύνορα. Παράλληλα, το φιλόδοξο σχέδιο IMEC —ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης— σχεδιάζεται να συνδέσει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω της Μέσης Ανατολής, αξιοποιώντας λιμάνια, σιδηροδρομικά δίκτυα, αυτοκινητοδρόμους και ψηφιακές υποδομές.
Η ελληνική αντιπροσωπεία μετέβη την Πέμπτη στο Χιούστον του Τέξας για τη δεύτερη συνάντηση του σχήματος 3+1 (Ελλάδα, Ισραήλ, ΗΠΑ). Στο επίκεντρο βρέθηκαν και πάλι οι διασυνδέσεις, αλλά και η ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας. Σημειώθηκε έμφαση στην κυβερνοασφάλεια και στην προστασία κρίσιμων ενεργειακών υποδομών, με την απόφαση δημιουργίας μιας ομάδας εργασίας (task force) για τον σκοπό αυτό.
Κοινός παρονομαστής στις τοποθετήσεις ήταν η απόρριψη της εργαλειοποίησης της ενέργειας. Ο κ. Παπασταύρου τόνισε εξαρχής ότι «η εργαλειοποίηση της ενέργειας δεν είναι αποδεκτή στην περιοχή», ενώ ο Υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ Chris Wright υπογράμμισε ότι «η συνεργασία μέσα από το εμπόριο υπερισχύει της σύγκρουσης».
Η νέα αυτή πόλωση υπέρ της συνεργασίας και των εμπορικών κανόνων αναμένεται να αποτελέσει τον ακρογωνιαίο λίθο ενός ενεργειακού ψηφιδωτού που αποκλείει την προκλητικότητα και τις μονομερείς διεκδικήσεις. Ήδη έχει αποφασιστεί νέα συνάντηση στο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2026.
Στο Πανεπιστήμιο Rice υπογράφηκε η διακήρυξη για την ίδρυση του Κέντρου Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου (EMEC), από τους Chris Wright, Μιχάλη Δαμιανό, Σταύρο Παπασταύρου και τον Πρέσβη του Ισραήλ στις ΗΠΑ Yechiel Leiter. Η πρόταση για την ίδρυση του Κέντρου είχε πρωτοδιατυπωθεί το 2019 στο πλαίσιο του Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act, με διακομματική στήριξη στο Αμερικανικό Κογκρέσο και τον Marco Rubio ως βασικό υποστηρικτή.
Στόχος του EMEC είναι να ενισχύσει την περιφερειακή ενεργειακή ασφάλεια, να διευκολύνει επενδύσεις, να βελτιώσει την ολοκλήρωση της αγοράς και να υποστηρίξει την ανάπτυξη προηγμένων ενεργειακών συστημάτων και υποδομών. Το Κέντρο προορίζεται να λειτουργήσει ως πλατφόρμα συνεργασίας των κυβερνήσεων του 3+1, των τεχνικών και χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων, της ακαδημαϊκής κοινότητας και του ιδιωτικού τομέα.
Στην τελετή της υπογραφής συμμετείχαν στελέχη μεγάλων αμερικανικών ενεργειακών ομίλων, μεταξύ των οποίων η Chevron, η ExxonMobil και η Cheniere —εταιρείες με τις οποίες ο κ. Παπασταύρου είχε προηγούμενες επαφές με σκοπό την επιτάχυνση της ανάπτυξης του τομέα υδρογονανθράκων.
Η πρόσφατη περιφερειακή αστάθεια ανέδειξε πόσο κρίσιμη είναι η ανθεκτικότητα των ενεργειακών συστημάτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Με το EMEC και το πλέγμα συνεργασιών 3+1 και EMGF, η περιοχή επιχειρεί να μετατραπεί σε κόμβο σταθερότητας και ευημερίας, ενισχύοντας ταυτόχρονα τη διατλαντική σχέση μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ.
