Οι αριθμοί που καταγράφουν οι ουκρανικές αρχές φωτίζουν μια άλλη, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου καταστροφική όψη του πολέμου: την περιβαλλοντική μόλυνση και την καταστροφή οικοσυστημάτων που προκάλεσε η ρωσική εισβολή. Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της ουκρανικής Βουλής, Ντμίτρο Λούμπινετς, επικαλείται στοιχεία σύμφωνα με τα οποία οι περιβαλλοντικές ζημιές ανέρχονται σε 6,9 τρισεκατομμύρια γρίβνια, ποσό που προσεγγίζει τα 134 δισεκατομμύρια ευρώ — εκτιμήσεις που προέρχονται από το Κέντρο Περιβαλλοντικών Πρωτοβουλιών «Ecodia».
Η ανάλυση των δεδομένων αποκαλύπτει τη δομή της καταστροφής: περίπου 77,5 δισεκατομμύρια ευρώ αφορούν ζημιές σε προστατευόμενες περιοχές, δάση, εθνικά πάρκα και οικοσυστήματα, ενώ περί τα 38,7 δισεκατομμύρια ευρώ σχετίζονται με τη ρύπανση και υποβάθμιση εδαφών, αποτέλεσμα διαρροών καυσίμων, βαρέων μετάλλων, χημικών καταλοίπων και εκρηκτικών υλών.
Οι συνέπειες εκτείνονται πέρα από τις κατεστραμμένες εκτάσεις: πετρελαιοκηλίδες στη Μαύρη Θάλασσα, που κατά ουκρανικές εκτιμήσεις έχουν επηρεάσει μέχρι και 800 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας επιφάνειας, έχουν πλήξει τους ιχθυοπληθυσμούς, τα θαλάσσια πτηνά και τη συνολική βιοποικιλότητα της περιοχής — ένα ««κλεμμένο καλοκαίρι»» για τις τοπικές κοινωνίες και τα θαλάσσια οικοσυστήματα, όπως επισημαίνουν οι τοπικοί φορείς.
Η περιβαλλοντική κρίση δεν περιορίζεται στη θάλασσα· βομβαρδισμοί βιομηχανικών εγκαταστάσεων, αποθηκών καυσίμων, χημικών μονάδων και ενεργειακών υποδομών δημιουργούν ένα πολύπλοκο μωσαϊκό κινδύνων σε όλη τη χώρα. Γεωργικές εκτάσεις παραμένουν ακατάλληλες για καλλιέργεια λόγω ναρκών και πυρομαχικών, ενώ η ρύπανση του εδάφους υπονομεύει τη μακροπρόθεσμη παραγωγική ικανότητα μιας χώρας που ήταν και παραμένει κρίσιμη για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι επιπτώσεις στους υδάτινους πόρους: το περιστατικό με το υδροηλεκτρικό σύστημα του Δνείστερου και τις διαρροές λιπαντικών ανέδειξε τον κίνδυνο για την ποιότητα του πόσιμου νερού και την πρόσβαση εκατομμυρίων ανθρώπων σε ασφαλές νερό. Οι συνέπειες ξεπερνούν τα ουκρανικά σύνορα· ήδη παρατηρούνται επιπτώσεις σε γειτονικές χώρες όπως η Μολδαβία, αποδεικνύοντας ότι οι περιβαλλοντικές κρίσεις δεν αναγνωρίζουν εθνικά σύνορα.
Παράλληλα, η Ουκρανία κατηγορεί τη Ρωσία και για εκμετάλλευση φυσικών πόρων: ουκρανικές αναφορές αναφέρουν ότι περισσότερα από δύο εκατομμύρια τόνοι ουκρανικών σιτηρών φέρονται να αφαιρέθηκαν από κατεχόμενες περιοχές και να πωλήθηκαν ως ρωσικά προϊόντα μέσα στο 2025, μια διάσταση που προσθέτει οικονομικό και ηθικό βάρος στη συζήτηση για την περιβαλλοντική ζημία.
Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι το πραγματικό κόστος ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερο από τις τρέχουσες εκτιμήσεις. Η απορρύπανση των εδαφών, η αποκατάσταση δασών και υγροτόπων και η επαναφορά των οικοσυστημάτων απαιτούν τεράστιους πόρους και δεκαετίες συστηματικής εργασίας· σε ορισμένες περιπτώσεις οι ζημιές μπορεί να αποδειχθούν μη αναστρέψιμες.
Η ουκρανική πλευρά υποστηρίζει ότι «η Ρωσία θα πρέπει να λογοδοτήσει» για κάθε μολυσμένο ποτάμι, κάθε καμένο δάσος και κάθε τετραγωνικό μέτρο γης που καταστράφηκε. Πέρα από τις νομικές και πολιτικές διαστάσεις, η υπόθεση ανοίγει ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινότητα αντιμετωπίζει το περιβάλλον σε καιρό πολέμου, σε μια εποχή που η κλιματική κρίση και η απώλεια βιοποικιλότητας αποτελούν ήδη παγκόσμιες προκλήσεις.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν διεξάγεται μόνο στα χαρακώματα και στις διπλωματικές αίθουσες. Διεξάγεται και στα δάση, στα ποτάμια, στις καλλιέργειες και στις θάλασσες — και οι πληγές που αφήνει στο περιβάλλον ενδέχεται να παραμείνουν ανοιχτές πολύ περισσότερο από όσο διαρκέσουν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.
