Η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή: σχεδόν τέσσερις στους δέκα ενήλικες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν καπνικά προϊόντα ή να ατμίζουν, ενώ οι ειδικοί προειδοποιούν για τη «διπλή απειλή» του παραδοσιακού τσιγάρου και της επέλασης των ηλεκτρονικών συσκευών, ιδίως μεταξύ των νέων. Τα τελευταία επίσημα στοιχεία από την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία και την Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που δύσκολα αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη.
Την ίδια στιγμή, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος, οι φωνές των ίδιων των πολιτών περιγράφουν το φάσμα του προβλήματος: από τον βαθύ εθισμό μέχρι την αποφασιστική αλλαγή. Στις μαρτυρίες που κατέγραψε το Orange Press Agency αναδεικνύονται και οι δύο όψεις —η καθημερινή εξάρτηση και τα οφέλη της διακοπής— μέσα από λόγο απλό, συνηθισμένο και φορτισμένο συναισθηματικά.
Ο Μιχάλης, καπνιστής δεκαετιών, συνοψίζει με σκληρή ειλικρίνεια την εμπειρία του: «Δεν έχουμε διαφορά από τους ναρκομανείς, απλά δεν χάνουμε την αξιοπρέπειά μας». Αποκαλύπτει πώς μια εφηβική συνήθεια έγινε ισόβιος δεσμός και περιγράφει τη δυσκολία του να σκεφτεί καφέ ή κρασί χωρίς τσιγάρο: «Θέλω να σας πω την αλήθεια, εγώ καπνίζω πενήντα χρόνια… Δεν μπορώ να φανταστώ ότι μπορώ να πιω καφέ ή κρασί και να μην καπνίσω».
Η προσωπική του ιστορία έχει και την τραγική πλευρά της υγείας. Η νόσος δεν άργησε να εμφανιστεί: «Είναι βλακεία να καπνίζεις… Είχα πάθει ΧΑΠ, πήγα στο ‘Σωτηρία’, κάθισα ένα μήνα και απελευθερώθηκα από το κάπνισμα». Η έκθεση σε παθητικό καπνό στο χώρο εργασίας και οι συνέπειες στην αναπνοή τον οδήγησαν σε νοσηλεία και τελικά σε μια απόφαση ζωής.
Στον αντίποδα, υπάρχουν και εκείνοι για τους οποίους μια δυσάρεστη εμπειρία απέτρεψε την αρχική δοκιμή. Ο Κώστας λέει: «Έκαψα το μαλλί από τη στάχτη, ήταν τραυματική εμπειρία και δεν το ξαναδοκίμασα», ενώ παρατηρεί πως όλο και περισσότεροι σήμερα μειώνουν ή εγκαταλείπουν το κάπνισμα για λόγους υγείας.
Υπάρχουν επίσης οι ελαφριοί καπνιστές που αντιστέκονται στα υποκατάστατα. Μια γυναίκα που καπνίζει από τα 20 σχολιάζει: «Καπνίζω ένα-τρία τσιγάρα τη μέρα λόγω άγχους… Δεν θέλω υποκατάστατα, θέλω το γνήσιο», προσθέτοντας ότι φοβάται πως τα νέα προϊόντα «δεν έχουν μελετηθεί ακόμα» και μπορεί να είναι ακόμη πιο επικίνδυνα.
Και υπάρχει η πλευρά της εξόδου: ο Ανδρέας, πρώην καπνιστής και ατμιστής, μετρά πλέον πέντε μήνες χωρίς νικοτίνη. «Ήμουν καπνιστής για οκτώ, εννέα χρόνια… Είχα κάνει ατμισμό για τα τελευταία τρία χρόνια. Δεν νομίζω ότι έχει οποιαδήποτε διαφορά», λέει, και προσθέτει πως η διακοπή του επέτρεψε να ξαναρχίσει τρέξιμο και να βελτιώσει σημαντικά τη φυσική του κατάσταση.
Τα αριθμητικά δεδομένα της ΕΠΕ δίνουν το γενικό πλαίσιο:
• 38% των ενηλίκων Ελλήνων είναι χρήστες καπνικών προϊόντων, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη.
• 30% επιμένει στα συμβατικά προϊόντα, ενώ το 14% χρησιμοποιεί ηλεκτρονικά ή θερμαινόμενα τσιγάρα.
• 8% κάνει πολλαπλή χρήση, ποσοστό που φτάνει το 15% στις ηλικίες 18-34 ετών.
• 71% των καπνιστών δεν προσπάθησε να διακόψει το τελευταίο έτος.
Οι ειδικοί τονίζουν ακόμα ότι οι μετα-αναλύσεις συνδέουν το ηλεκτρονικό τσιγάρο με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ΧΑΠ και κυτταρικών αλλοιώσεων, υπογραμμίζοντας τον τοξικό χαρακτήρα και των νέων μορφών χρήσης.
Ο Πρόεδρος της ΕΚΕ, Καθηγητής Κωνσταντίνος Τούτουζας, κρούει τον κώδωνα για την κατάσταση στους εφήβους με βάση την έκθεση ESPAD:
• Η χρήση κλασικού και ηλεκτρονικού τσιγάρου στους μαθητές αυξήθηκε κατά 11 μονάδες την τελευταία πενταετία.
• Το 77% των μαθητών βρίσκει εύκολα ηλεκτρονικό τσιγάρο, έναντι 60% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
• Το 17% δοκίμασε ηλεκτρονικό τσιγάρο πριν τα 13, με το 5% να το χρησιμοποιεί καθημερινά.
• Τα κορίτσια εμφανίζουν πλέον υψηλότερα ποσοστά χρήσης, λόγω ελκυστικών αρωμάτων και στοχευμένου μάρκετινγκ.
Παράλληλα, η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία υπενθυμίζει πόσο άμεσα αρχίζουν τα οφέλη μετά τη διακοπή: μέσα σε 20 λεπτά ο καρδιακός ρυθμός επανέρχεται στο φυσιολογικό και σε 12 ώρες εξισορροπείται το μονοξείδιο του άνθρακα στο αίμα. Σε δύο έως τρεις μήνες βελτιώνεται η πνευμονική λειτουργία, σε έναν χρόνο μειώνεται στο μισό ο κίνδυνος στεφανιαίας νόσου, στα πέντε χρόνια εξισώνεται ο κίνδυνος εγκεφαλικού με εκείνον ενός μη καπνιστή, στα δέκα χρόνια υποδιπλασιάζεται η πιθανότητα θανάτου από καρκίνο του πνεύμονα και στα δεκαπέντε η καρδιά επανέρχεται πλήρως στην υγιή της κατάσταση.
Για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και της επιθυμίας πρόκειταιται και πρακτικά βήματα: οι ειδικοί συστήνουν την τεχνική των «4D» — καθυστέρηση (Delay), βαθιές αναπνοές (Deep breathing), κατανάλωση νερού (Drink water) και ενασχόληση με άλλη δραστηριότητα (Do something else) —, ενώ τα πιστοποιημένα Ιατρεία Διακοπής Καπνίσματος της ΕΠΕ και της ΕΚΕ δηλώνουν ποσοστά επιτυχίας άνω του 40%, παρέχοντας καθοδήγηση και υποστήριξη σε όσους επιλέγουν να σβήσουν οριστικά το τσιγάρο.
Η μάχη με το κάπνισμα στην Ελλάδα είναι πλέον και κοινωνικό ζήτημα και ζήτημα δημόσιας υγείας: οι ανθρώπινες ιστορίες, τα επιστημονικά δεδομένα και οι δοκιμασμένες πρακτικές δείχνουν ότι η αλλαγή είναι δυνατή — αλλά απαιτεί συντονισμένη προσπάθεια από την πολιτεία, την ιατρική κοινότητα και την κοινωνία συνολικά.
