Το τελικό κείμενο του Νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από το υπουργείο Εσωτερικών έως τις 4 Ιουνίου, φέρνει ριζικές αλλαγές στη λειτουργία δήμων και περιφερειών και θα εφαρμοστεί από τις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028. Πρόκειται για νομοθέτημα 761 άρθρων που ενοποιεί και εκσυγχρονίζει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες διατάξεις.
Μία από τις σημαντικότερες και πιο πολυσυζητημένες καινοτομίες είναι η εισαγωγή της «εναλλακτικής ψήφου». Σύμφωνα με το κείμενο, εάν κανένας αυτοδιοικητικός συνδυασμός δεν συγκεντρώσει το 42% των έγκυρων ψηφοδελτίων συν μία ψήφο, προβλέπεται δεύτερο στάδιο προσμέτρησης από το αρμόδιο δικαστήριο, που θα λαμβάνει υπόψη και τις εναλλακτικές επιλογές των ψηφοφόρων.
Ταυτόχρονα, ο Κώδικας προβλέπει τη δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα υπό την επίβλεψη δικαστικού αντιπροσώπου, με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχής και της νομιμοποίησης των αιρετών οργάνων. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών θα μπορεί να διενεργείται και με ψηφιακά μέσα για όσους πολίτες το επιθυμούν.
Ο Κώδικας οργανώνεται σε έξι βιβλία. Το πρώτο περιλαμβάνει οργανωτικές διατάξεις για τη συγκρότηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, την κατηγοριοποίηση των δήμων, τον τρόπο εκλογής δημοτικών και περιφερειακών αρχών και το πλαίσιο ελέγχου των προεκλογικών δαπανών. Στο δεύτερο βιβλίο περιγράφονται αναλυτικά το σύστημα διακυβέρνησης των δήμων, η ταξινόμηση των νομικών προσώπων της Αυτοδιοίκησης και η καταστατική θέση των αιρετών. Το τρίτο βιβλίο καταγράφει αρμοδιότητες και τον τρόπο άσκησής τους, δίνοντας έμφαση στην αποτελεσματική λειτουργία όλων των δήμων και περιφερειών, ανεξαρτήτως μεγέθους ή ειδικών χαρακτηριστικών.
Μεταξύ των επιδιωκόμενων στόχων είναι η αποφυγή επικαλύψεων και κενών ευθυνών, ιδίως όταν μια κακοκαιρία ή φυσικό φαινόμενο προκαλεί ζημιές. Όπως τονίζει το υπουργείο, «Ολες οι βασικές διατάξεις συγκεντρώνονται σε έναν Κώδικα, ώστε να μην απαιτείται να ψάξει ή να γνωρίζει κάποιος ένα δαιδαλώδες παράπλευρο δίκαιο. Εξασφαλίζονται, δε, ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή».
Επίσης προβλέπεται ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο για τις περιφέρειες, οι οποίες, σχεδόν 15 χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους, λειτουργούσαν με διασπασμένες διατάξεις που προέρχονταν από κεντρικές υπηρεσίες και παλαιότερες δομές. Ο νέος Κώδικας αποσκοπεί στη νομοθετική ενοποίηση και στη σαφή οριοθέτηση αρμοδιοτήτων.
Για την ενίσχυση της διαφάνειας και της νομιμότητας, θεσπίζεται η λειτουργία ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και η Αυτοτελής Υπηρεσία Ελέγχου Νομιμότητας ΟΤΑ, με στόχο έναν αντικειμενικό, στοχευμένο έλεγχο των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της Αυτοδιοίκησης. Παράλληλα, προβλέπεται η διεξαγωγή συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία, όπως και η αναβάθμιση των συμβουλίων νέων με σαφείς κανόνες εκλογής και ηλεκτρονική ψηφοφορία.
Σε κοινωνικό επίπεδο, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του Δημογραφικού, οι δήμοι αποκτούν τη δυνατότητα να χορηγούν επιδόματα γέννησης σε νέες οικογένειες, με σκοπό την υποστήριξη της τοπικής πολιτικής για τη δημογραφική αναστροφή.
Το υπουργείο Εσωτερικών αναμένει ότι το τελικό κείμενο θα κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή εντός Ιουνίου. Ο υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος δήλωσε: «Επειτα από ενάμιση χρόνο συστηματικής δουλειάς και συνεργασίας στελεχών του υπουργείου Εσωτερικών, της Αυτοδιοίκησης α’ και β’ βαθμού, αιρετών εκπροσώπων και λειτουργών της Δημόσιας Διοίκησης, έχουμε τη μεγάλη χαρά να παρουσιάζουμε, επίσημα πλέον, τον – για πρώτη φορά – ενιαίο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ευελπιστώ ότι θα αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο και πυξίδα για να γυρίσουμε όλοι μαζί μια νέα σελίδα στην ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης».
