Σήμερα, Πέμπτη 21 Μαΐου, σύμφωνα με το εορτολόγιο τιμάται η μνήμη των Κωνσταντίνου και Ελένης — δύο μορφών που σημάδεψαν την πορεία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της πρώιμης χριστιανικής ιστορίας.
- Κωνσταντίνος, Κώστας, Κωστής, Κωσταντίνος,
- Κωνσταντίνα, Κωνσταντία, Κωσταντίνα, Κωστούλα, Ντίνα, Νάντια,
- Ελένη, Έλενα, Ελεάννα, Ελεάνα, Ελίνα, Λένα, Λενίτσα, Λένγκω, Λενιώ,
- Ελεονόρα, Ελεονώρα, Νόρα, Μαριλένα, Ελενάκι, Νίτσα, Νέλη.
Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη οι Ισαπόστολοι
Η καταγωγή του Μεγάλου Κωνσταντίνου παραμένει αντικείμενο συζήτησης: ως γενέτειρα αναφέρονται η Ταρσός της Κιλικίας, το Δρέπανο της Βιθυνίας, ενώ επικρατέστερη άποψη τον τοποθετεί στη Ναϊσό της Άνω Μοισίας (σημερινή Νις της Σερβίας). Το έτος γέννησής του δεν είναι απόλυτα διακριβωμένο, αλλά τοποθετείται μεταξύ 272 και 288 μ.Χ.
Πατέρας του ήταν ο Κωνστάντιος, γνωστός ως Κωνστάντιος Χλωρός λόγω της χλωμής όψης του, συγγενής του αυτοκράτορα Κλαυδίου· μητέρα του η Αγία Ελένη, κόρη πανδοχέα από το Δρέπανο της Βιθυνίας. Ο νεαρός Κωνσταντίνος βρέθηκε στην αυλή του Διοκλητιανού στη Νικομήδεια με το αξίωμα του χιλίαρχου.
Το 305 μ.Χ. οι δύο Αύγουστοι, Διοκλητιανός και Μαξιμιανός, παραιτούνται και αποσύρονται· τη σκυτάλη παίρνουν ο Κωνστάντιος ο Χλωρός στη Δύση και ο Γαλέριος στην Ανατολή. Μετά τον θάνατο του Κωνστάντιου Χλωρού (25 Ιουλίου 306 μ.Χ.), ο στρατός ανακηρύσσει Αύγουστο τον Μέγα Κωνσταντίνο, κίνηση που δεν έγινε κατ’ αρχάς αποδεκτή από τον Γαλέριο και οδήγησε σε σειρά αναταραχών και συγκρούσεων εσωτερικής φύσης.
Η αντιπαράθεση κορυφώθηκε με τη σύγκρουση του Κωνσταντίνου με τον Μαξέντιο, γιο του Μαξιμιανού. Ο Μαξέντιος υπερτερούσε στρατιωτικά, διαθέτοντας τετραπλάσιο στράτευμα, ενώ ο στρατός του Κωνσταντίνου ήταν ήδη εξουθενωμένος, γεγονός που επέβαλε στον τελευταίο να αναζητήσει υπερβατική στήριξη.
Όπως αφηγείται ο ιστορικός Ευσέβιος, ο Μέγας Κωνσταντίνος, σε κατάσταση αγωνίας, προσευχήθηκε ζητώντας θεϊκή αποκάλυψη· ενώ προσευχόταν, διαγράφηκε στον ουρανό μια πρωτόγνωρη θεοσημία. Κατά τις μεσημβρινές ώρες είδε το τρόπαιο του Σταυρού με τη ρήση «τούτῳ νίκα». Αργότερα, σε όνειρο, ο Κύριος εμφανίστηκε μαζί με το σύμβολο του Σταυρού και τον προέτρεψε να κατασκευάσει απομίμηση και να το χρησιμοποιεί ως φυλακτήριο στους πολέμους.
Με το χριστιανικό λάβαρο ως σύμβολο και σημαία, ο Κωνσταντίνος ξεκίνησε την προέλασή του προς τη Ρώμη, ανατρέποντας αντιστάσεις και αλλάζοντας οριστικά το πολιτικό και θρησκευτικό τοπίο της εποχής.
