Η τεχνητή νοημοσύνη σβήνει όλο και πιο δυνατά τα όρια ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης βρίσκεται η τάση που έχει ονομαστεί Grief Tech — μια τεχνολογία πένθους που υπόσχεται να κρατήσει «ζωντανούς» τους νεκρούς μέσα από οθόνες και μηνύματα.
Η διαδικασία που γεννάει τα ψηφιακά αυτά είδωλα, τα λεγόμενα deadbots, ξεκινάει απλά: συλλογή γραπτών μηνυμάτων, email, αναρτήσεων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ηχητικών αρχείων ενός αποθανόντος. Μετά, ένα προχωρημένο μοντέλο παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύεται πάνω σε αυτό το υλικό και αναπαράγει όχι μόνο φράσεις αλλά και έναν τρόπο έκφρασης.
Μέσα σε λίγες ώρες ο αλγόριθμος «μαθαίνει» το συντακτικό, το χιούμορ και ακόμη και τη χροιά της φωνής. Η τεχνολογία δεν περιορίζεται σε προκαθορισμένες απαντήσεις: μπορεί να συνθέσει πρωτότυπες φράσεις σε πραγματικό χρόνο, να επιχειρηματολογήσει, να αναγνωρίζει και να ανταποκρίνεται στα συναισθήματα του συνομιλητή.
Δεν αναπαράγουν προκατασκευασμένες απαντήσεις. Αντίθετα, προσομοιώνουν μια διαδραστική παρουσία που, για τον χρήστη, μοιάζει ανατρεπτικά οικεία και αληθινή. Αυτό ακριβώς παράγει την ψευδαίσθηση μιας «ζωντανής» επικοινωνίας —μια ψευδαίσθηση που για ορισμένους είναι παρηγορητική και για άλλους επικίνδυνη.
Οι εταιρείες του κλάδου βλέπουν ραγδαία ανάπτυξη και κέρδη, καθώς χιλιάδες άνθρωποι αναζητούν τρόπους να μετριάσουν τον πόνο της απώλειας. Μεταξύ των χρηστών κυριαρχούν γονείς που έχασαν ξαφνικά παιδιά και συντρόφοι που μετά από δεκαετίες βιώνουν έντονη μοναξιά. Ταυτόχρονα αναπτύσσεται και η προληπτική πρακτική: ηλικιωμένοι ή ασθενείς σε τελικό στάδιο που δημιουργούν το ψηφιακό τους avatar όσο είναι ακόμη ζωντανοί, για να αφήσουν μια «διαδραστική κληρονομιά».
Η υιοθέτηση της τεχνολογίας διαφέρει έντονα ανά τον κόσμο. Στη Δύση επικρατεί σκεπτικισμός και μια αίσθηση uncanny valley, με πολλούς να θεωρούν τα ψηφιακά ομοιώματα αφύσικα ή και νοσηρά. Αντίθετα, σε χώρες της Ασίας, και ιδιαίτερα στην Κίνα, όπου η παράδοση της προγονολατρίας είναι ισχυρή, η πρακτική βρίσκει μαζική αποδοχή και θεωρείται συνέχεια του σεβασμού προς τους προγόνους.
Πίσω από την υποσχόμενη παρηγοριά, ωστόσο, αναδύονται σοβαροί κίνδυνοι. Το πένθος είναι βιολογική και ψυχολογική διαδικασία που απαιτεί την αποδοχή της απουσίας ως προϋπόθεση για την επούλωση. Για να θεραπευτεί η πληγή, το μυαλό πρέπει πρώτα να αποδεχτεί το οριστικό της απουσίας.
Η συνεχής αλληλεπίδραση με ένα ευφυές AI-ομοίωμα έχει τον κίνδυνο να παγιδεύσει τον πενθούντα σε μια «αιώνια άρνηση», εμποδίζοντας τον να ολοκληρώσει τις απαραίτητες ψυχολογικές διεργασίες και να προχωρήσει.
Στο νομικό και ηθικό πεδίο ανακύπτουν επίσης κρίσιμα ερωτήματα. Έχει το δικαίωμα μια ιδιωτική εταιρεία να κατέχει και να εκμεταλλεύεται εμπορικά τα προσωπικά δεδομένα, τον γραπτό λόγο και τη φωνή ενός ανθρώπου που δεν ζει πια; Δόθηκε ποτέ συγκατάθεση από τον εκλιπόντα ώστε οι πιο μύχιες σκέψεις του να γίνουν «τροφή» για έναν αλγόριθμο;
Επιστήμονες και ειδικοί προειδοποιούν για την ανάγκη νόμων και δεοντολογικών πλαισίων που θα προστατεύουν τόσο την ψυχική υγεία των χρηστών όσο και τα δικαιώματα των αποθανόντων. Επισημαίνουν ότι η μνήμη δεν πρέπει να αντικαθίσταται μηχανικά, γιατί έτσι κινδυνεύουμε να θυσιάσουμε την ικανότητά μας να αποχαιρετούμε και να συμβιβαζόμαστε με το τέλος.
Καθώς η τεχνολογία προχωρά με ταχύ ρυθμό, το κρίσιμο ζήτημα για κοινωνίες και νομοθέτες είναι πώς θα διαμορφώσουν ένα πλαίσιο που θα επιτρέπει τη θεραπευτική χρήση της χωρίς να υπονομεύει την ανθρώπινη ανάγκη για κλείσιμο—και χωρίς να αφήνει ανεξέλεγκτες εταιρείες να εκμεταλλεύονται τον πόνο των άλλων.
