Στο φόντο των πολέμων και του γεωπολιτικού κατακερματισμού, η Ευρώπη προσπαθεί να καρφώσει τη σημαία της στρατηγικής αυτονομίας —μια επιδίωξη που δεν αφορά μόνο τις κυβερνήσεις και τις αμυντικές βιομηχανίες, αλλά φτάνει μέχρι τις καθημερινές μας επιλογές: από το e‑mail και τα social media μέχρι τα παπούτσια και το ποιος φτιάχνει το κινητό μας.
«Ο όρος “ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία” είναι μια γαλλική εφεύρεση και εισήχθη πρώτη φορά το 2017, με την εμβληματική ομιλία του Εμανουέλ Μακρόν στη Σορβόννη. Σημαίνει μείωση της εξάρτησης από άλλες χώρες που μπορούν να την εκβιάσουν, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται με τον προστατευτισμό», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο Λουκάς Τσούκαλης, πρόεδρος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ και καθηγητής Διεθνών Υποθέσεων στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού (Sciences Po Paris).
Ο καθηγητής επισημαίνει ότι πεδία όπως η άμυνα, η ενέργεια και τα σημαντικά φάρμακα μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία εκβιασμού. «Παραδείγματα τομέων που μπορούν να γίνουν εργαλεία εκβιασμού είναι η άμυνα, η ενέργεια ή τα σημαντικά φάρμακα. Ακόμα, είναι οι πλατφόρμες του cloud και οι τεχνολογικές υποδομές, αλλά και οι σπάνιες γαίες που σήμερα είναι απαραίτητες για τις νέες τεχνολογίες», λέει.
Η εικόνα, όμως, δεν είναι μονοσήμαντη. Σε φάρμακα η Ευρώπη εξάγει περισσότερα απ’ όσα εισάγει· στην ενέργεια και στις τεχνολογικές υποδομές η εξάρτηση είναι εμφανής. Και η πολιτική κατάσταση επηρεάζει: «Αν ο Πούτιν δεν κατάφερε να ενώσει τους Ευρωπαίους, ίσως το καταφέρνει ο Ντόναλντ Τραμπ στη δεύτερη θητεία του στον Λευκό Οίκο. Η στάση των Ευρωπαίων έχει αλλάξει, καταλαβαίνουν πλέον την έννοια της στρατηγικής αυτονομίας. Ακόμα και η γαλλική Ακροδεξιά της Μαρίν Λεπέν συμφωνεί σε αυτό, αν και δεν τονίζει την ευρωπαϊκή διάσταση», προσθέτει ο Λουκάς Τσούκαλης. «Στην Ελλάδα, έχουμε πρόβλημα συνέπειας. Από τη μία στηρίζουμε τις πρωτοβουλίες εμβάθυνσης της ΕΕ, αλλά ταυτόχρονα θέλουμε να διατηρήσουμε το βέτο στην εξωτερική πολιτική και στρεφόμαστε κατά ευρωπαϊκών θεσμών, όπως στην υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ».
Σε ατομικό επίπεδο, οι επιλογές του καταναλωτή μπορούν να δώσουν ώθηση στην αυτονομία: «Ο στόχος για στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης μεταφράζεται και στο ατομικό επίπεδο: να υιοθετήσουμε όλο και περισσότερο τον καλώς εννοούμενο ευρωπαϊκό πατριωτισμό», υπογραμμίζει ο Λουκάς Τσούκαλης. Αυτό όμως απαιτεί συνειδητές αγορές και πολιτικές επιλογές που ξεπερνούν τη ρουτίνα της καθημερινότητας.
Στις σύγχρονες κατηγορίες προϊόντων, η ευρωπαϊκή παρουσία είναι περιορισμένη. Στην αγορά των κινητών και των υπολογιστών τα τελευταία είκοσι χρόνια χάθηκε η παλαιά ευρωπαϊκή κυριαρχία —η ΝΟΚΙΑ και η Ericsson του παρελθόντος δεν είναι πια οι πρωταγωνιστές. Τα σύγχρονα τηλέφωνα και οι φορητοί υπολογιστές προέρχονται κατά κύριο λόγο από ΗΠΑ, Κίνα και Κορέα· ευρωπαϊκά σχήματα υπάρχουν, αλλά το μερίδιό τους στην αγορά της ΕΕ δεν ξεπερνά το 1%–2%.
Η εικόνα σε υπηρεσίες του 21ου αιώνα είναι ακόμα πιο ανησυχητική: στα social media και στις πλατφόρμες cloud κυριαρχούν αμερικανικές και κινεζικές εταιρείες. Facebook, Instagram, WhatsApp, X, Snapchat, LinkedIn και TikTok είναι οι βασικές πλατφόρμες. Υπάρχουν ευρωπαϊκές εναλλακτικές —όπως το γαλλικό BeReal ή το γερμανικό Mastodon— αλλά το κοινό τους είναι μικρό και η διείσδυσή τους περιορισμένη. Μοναδική εξαίρεση στην ψηφιακή επικράτεια είναι η μουσική, όπου το σουηδικό Spotify παραμένει παγκόσμιο σημείο αναφοράς.
Στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης και των υπηρεσιών cloud, ευρωπαϊκές προσπάθειες αναπτύσσονται, αλλά με περιορισμένα αποτελέσματα μέχρι στιγμής. Μοντέλα όπως το Le Chat της Mistral AI ή λύσεις επιχειρησιακού χαρακτήρα από την Aleph Alpha και οι ελληνικές πρωτοβουλίες Meltemi και Krikri δείχνουν προοπτικές. Ωστόσο, στην αποθήκευση και επεξεργασία δεδομένων κυριαρχούν οι Amazon, Google και Microsoft· ανάμεσα στις ευρωπαϊκές εταιρείες ξεχωρίζουν η SAP και η OVHcloud, ενώ η υποδομή GAIA‑X επιχειρεί να χτίσει ένα πλαίσιο ανταλλαγής δεδομένων εντός ΕΕ χωρίς διαμεσολάβηση τρίτων.
Ακόμη και στις μετακινήσεις, η εξάρτηση είναι μισή και μισή: παγκοσμίως η Tesla και κινεζικοί όμιλοι όπως η BYD πρωταγωνιστούν στα ηλεκτρικά οχήματα, αλλά στην Ευρώπη η Volkswagen πέρασε στην πρώτη θέση από το 2025. Ο όμιλος Stellantis και οι Polestar του Volvo έχουν επίσης σημαντική παρουσία. Παρ’ όλα αυτά, η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Κίνα για τις μπαταρίες.
Στο πεδίο των πληρωμών, το οικοσύστημα παραμένει δεμένο με δύο αμερικανικούς παίκτες: Mastercard και Visa επεξεργάζονται τις περισσότερες συναλλαγές μέσω καρτών, ουσιαστικά διατηρώντας μονοπώλιο. Η ΕΕ απαντά προωθώντας συστήματα άμεσων πληρωμών που παρακάμπτουν τις κάρτες —στην Ελλάδα λειτουργεί το IRIS, ενώ σε άλλες χώρες υπάρχουν το Wero, το Bizum ή το Blik— και παράλληλα η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ετοιμάζει πιλοτική λειτουργία του ψηφιακού ευρώ το 2027 με στόχο ευρεία χρήση ως το 2029.
Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης δεν είναι μόνο θέμα βιομηχανικής πολιτικής ή διπλωματίας· είναι και θέμα τοπικών επιλογών, τεχνολογικής επένδυσης και πολιτικής βούλησης. Η μεταρρύθμιση των υποδομών, η στήριξη ευρωπαϊκών τεχνολογικών εταιρειών και οι καταναλωτικές προτιμήσεις μπορούν να αλλάξουν το ισοζύγιο —αλλά αυτό προϋποθέτει σταθερή στρατηγική και συνέπεια σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
