Σήμερα, Τετάρτη 22 Απριλίου, 3η Διακαινησίμου, σύμφωνα με το εορτολόγιο τιμάται η μνήμη των Οσιομαρτύρων Νταού Πεντέλης, Ραφαήλ, Νικόλαου και Ειρήνης, καθώς και των Αγίων Νεάρχου και Ναθαναήλ του Αποστόλου.
- Νέαρχος, Νιάρχος, Ναθαναήλ, Ναθάνης, Ναθαναήλος,
- Ναθαναήλης, Ναθαναηλία, Ναθανηλία, Λαμπροτρίτη,
- Ραφαέλα, Ραφαέλλα, Ραφαήλα, Ραφαηλία, Ραφαήλ,
- Ραφαήλος, Ραφαέλος*, Νικόλαος, Νικόλας, Νίκος, Νικολός,
- Νικολής, Νικολάκης, Νικολέττα, Νικολούδα, Νικολίτσα,
- Νικολίνα, Νικολέτα, Νικόλ*, Ειρήνη, Ρένα, Ρήνα,
- Ρηνιώ, Ρηνούλα, Ειρήνα, Ειρήνγκω, Ρένια*.
Η ιστορία των Αγίων Ραφαήλ, Νικόλαου και Ειρήνης εντάσσεται στους Νεοφανείς Αγίους και συνδέεται με τα μετέπειτα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, σχεδόν αμέσως μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως. Παρά το σημαντικό θρησκευτικό τους βάρος, οι γραπτές μαρτυρίες για τον βίο τους είναι περιορισμένες και οι πρώτες πληροφορίες γι’ αυτούς εμφανίστηκαν με αποκαλυπτικό και θαυματουργικό τρόπο στα τέλη της δεκαετίας του 1950.
Το 1959, κατά τη διάρκεια ανασκαφής στη Θερμή της Λέσβου, εντοπίστηκε ο τάφος ενός αγνώστου προσώπου. Σε συνεχή οράματα αποκαλύφθηκε ότι τούτος ο τάφος ανήκε στον Άγιο Ιερομάρτυρα Ραφαήλ. Το λείψανο που αποδόθηκε στον Άγιο Νικόλαο βρέθηκε συγκεκριμένα την 13η Ιουνίου 1960.
Ο Άγιος Ραφαήλ γεννήθηκε στο χωριό Μύλοι της Ιθάκης το έτος 1410 μ.Χ. και το κοσμικό του όνομα ήταν Γεώργιος Λάσκαρης ή Λασκαρίδης. Πατέρας του ήταν ο Διονύσιος. Πριν αφιερωθεί στη μοναχική ζωή υπηρέτησε στο βυζαντινό στρατό, όπου σημείωσε σημαντική σταδιοδρομία. Σε ηλικία τριάντα πέντε ετών ήρθε σε επαφή με έναν ασκητικό και σεβάσμιο γέροντα, τον Ιωάννη, ο οποίος τον προσέλκυσε στην εν Χριστώ ζωή. Τότε ο Γεώργιος άφησε τον στρατό και ακολούθησε τον γέροντα μετά την εορτή των Θεοφανείων.
Μετά την κουρά του έγινε μοναχός, χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και τιμήθηκε με τα οφίκια του αρχιμανδρίτη και του πρωτοσυγκέλου. Σύμφωνα με τις αποκαλύψεις που συνόδευσαν τον βίο του, απεστάλη από τον Οικουμενικό Πατριάρχη στην Εσπερία, στην πόλη που αναφέρεται ως Μορλαί, για να εκπληρώσει ειδική αποστολή. Επίσης κήρυξε το Ευαγγέλιο στην Αθήνα, στην περιοχή του μνημείου του Φιλοπάππου.
Λίγα χρόνια πριν από την άλωση, γύρω στο 1450 μ.Χ., ο Άγιος είχε μεταβεί στην περιοχή της Μακεδονίας, όπου και μόναζε μετά από περιπλανήσεις. Εκεί βρισκόταν ως υποτακτικός και ο Άγιος Νικόλαος, ο οποίος είχε εκάρη μοναχός και εν συνεχεία χειροτονήθηκε διάκονος. Αν και θεωρείται ότι καταγόταν από τη Θεσσαλονίκη, αναφέρεται επίσης ότι γεννήθηκε στους Ράγους της Μηδίας της Μικράς Ασίας, αλλά μεγάλωσε και ανδρώθηκε στη Θεσσαλονίκη.
Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης και την εισβολή των Οθωμανών στη Θράκη, πολλοί χριστιανοί φοβήθηκαν γενικούς διωγμούς. Ο Άγιος Ραφαήλ με τη συνοδεία του αναχώρησε από το λιμάνι της Αλεξανδρουπόλεως και κατέφυγαν στη Μυτιλήνη. Εκεί εγκαταστάθηκαν στην παλαιά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου, που βρισκόταν στο λόφο Καρυές κοντά στο χωριό Θέρμη και παλαιότερα ήταν γυναικεία. Στην πορεία ο Ραφαήλ εξελέγη ηγούμενος της μονής.
Το 1463 μ.Χ. η Λέσβος καταλήφθηκε από τους Τούρκους. Σε επιδρομή τους στο μοναστήρι, τη Μεγάλη Πέμπτη του ίδιου έτους, συνελάβαν τον Άγιο Ραφαήλ και τον Άγιο Νικόλαο. Ακολούθησαν σκληρά και ανηλεή βασανιστήρια. Ο Άγιος Ραφαήλ υπέστη φρικτά μαρτύρια: τον τραβούσαν βιαίως από τα μαλλιά και τη γενειάδα, τον κρέμασαν από δένδρο, τον χτύπησαν βάναυσα, τον τρύπησαν με θερμαινόμενα πολεμικά όργανα και τελικά τον έσφαξαν «πριονίζοντάς τον από το στόμα».
Η μνήμη των Αγίων Ραφαήλ, Νικόλαου και Ειρήνης παραμένει ζωντανή στην τοπική παράδοση της Λέσβου και στην Εκκλησία, ενώ η ανεύρεση των λειψάνων στη Θερμή ενίσχυσε την πίστη των πιστών και χαρακτήρισε τις σχετικές αφηγήσεις με στοιχεία θαυματουργικά και αποκαλυπτικά.
