Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη ενσωματωθεί στην καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών, πολλές φορές χωρίς να γίνεται καν αντιληπτή: από μεταφράσεις και αναζητήσεις πληροφοριών μέχρι chatbots, οργάνωση ταξιδιών και υποστήριξη εργασιών. Ωστόσο, η πραγματική πρόκληση δεν είναι η παρουσία της ΤΝ στις προσωπικές μας συσκευές, αλλά οι περιπτώσεις όπου τα συστήματα αυτά επηρεάζουν άμεσα ζωές και δικαιώματα.
Όταν μια εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης εμπλέκεται στην αξιολόγηση υποψηφίων για μια θέση εργασίας, στη χορήγηση δημόσιας παροχής, στην υποστήριξη ιατρικής διάγνωσης ή ακόμη και σε δικαστικές διαδικασίες, οι απαιτήσεις αξιοπιστίας, διαφάνειας και ανθρώπινης εποπτείας δεν μπορούν να είναι οι ίδιες με αυτές ενός απλού chatbot εξυπηρέτησης.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), ο οποίος υιοθετεί μια ιεραρχημένη, βάσει κινδύνου, προσέγγιση: όσο μεγαλύτερη είναι η πιθανή επίπτωση μιας εφαρμογής στην υγεία, την ασφάλεια ή τα θεμελιώδη δικαιώματα, τόσο αυστηρότεροι είναι οι κανόνες που τη διέπουν.
Στην πράξη, οι εφαρμογές υψηλού κινδύνου θα πρέπει να πληρούν συγκεκριμένες προδιαγραφές όσον αφορά την αξιοπιστία, την ανθρώπινη εποπτεία και τη διαφάνεια. Ταυτόχρονα, ορισμένες χρήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης—όπως το κοινωνικό σκοράρισμα (social scoring) ή συγκεκριμένες μορφές βιομετρικής επιτήρησης—απαγορεύονται ρητά.
Για τον πολίτη, το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο σημαίνει κυρίως περισσότερη προστασία και σαφήνεια: αν μια εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης χρησιμοποιείται για να αξιολογήσει μια αίτηση εργασίας, να επηρεάσει την πρόσβαση σε μια εκπαιδευτική διαδικασία ή να υποστηρίξει αποφάσεις με ουσιαστικό αντίκτυπο, δεν θα μπορεί να λειτουργεί χωρίς κανόνες και εποπτεία. Παράλληλα, όταν κάποιος αλληλεπιδρά με ένα σύστημα ΤΝ, όπως ένα chatbot εξυπηρέτησης, θα πρέπει να γνωρίζει ότι συνομιλεί με σύστημα ΤΝ και όχι με φυσικό πρόσωπο. Η διαφάνεια αποτελεί μια από τις βασικές αρχές του νέου πλαισίου.
Παράλληλα με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό, κάθε κράτος-μέλος οφείλει να οργανώσει τον τρόπο εφαρμογής του. Το ελληνικό νομοσχέδιο που βρίσκεται στη συζήτηση στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή απαντά σε κρίσιμα ερωτήματα: ποια αρχή θα ελέγχει την αγορά, πού θα απευθύνεται ο πολίτης για να υποβάλει καταγγελία αν θεωρεί ότι θίγονται τα δικαιώματά του, πώς θα υποστηρίζονται οι επιχειρήσεις και πώς θα συντονίζονται οι δημόσιοι φορείς.
Στο ίδιο νομοσχέδιο προβλέπονται, μεταξύ άλλων, ο ορισμός αρμόδιων εποπτικών αρχών, η σύσταση Κέντρου Συντονισμού και Τεχνογνωσίας, η λειτουργία του AI Regulatory Sandbox, η δημιουργία Ενιαίου Μητρώου Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Δημοσίου και ένας ενιαίος μηχανισμός υποβολής καταγγελιών.
Για τις επιχειρήσεις, ο AI Act δεν είναι μόνο σύνολο υποχρεώσεων. Προσφέρει ένα σταθερό, ενιαίο πλαίσιο για όλα τα κράτη-μέλη, μειώνοντας την αβεβαιότητα και διευκολύνοντας τις επενδύσεις. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά το AI Regulatory Sandbox, όπου νεοφυείς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα μπορούν να δοκιμάζουν καινοτόμες εφαρμογές σε πραγματικές συνθήκες, με την υποστήριξη της Πολιτείας, πριν αυτές κυκλοφορήσουν στην αγορά.
Ο στόχος του εθνικού πλαισίου δεν είναι να επιβραδύνει την καινοτομία, αλλά να τη στηρίξει σε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης: οι επιχειρήσεις να γνωρίζουν τους κανόνες και οι πολίτες να αισθάνονται ασφαλείς να χρησιμοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες.
Τη σημασία της ισορροπίας ανάμεσα στην ανάπτυξη της καινοτομίας και στην προστασία των πολιτών υπογραμμίζει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου. Όπως σημειώνει, η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αλλά κυρίως την εμπιστοσύνη που πρέπει να δημιουργείται γύρω από τη χρήση της.
«Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά μόνο στην τεχνολογία. Αφορά πρωτίστως στην εμπιστοσύνη. Όσο περισσότερο η ΤΝ επηρεάζει την καθημερινότητά μας, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη μας να διαμορφώσουμε κανόνες που προστατεύουν τους πολίτες και παράλληλα δημιουργούν τις προϋποθέσεις προκειμένου η καινοτομία να αναπτυχθεί με ασφάλεια. Με το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act διασφαλίζουμε ακριβώς αυτή την ισορροπία: δημιουργούμε ένα ασφαλές περιβάλλον για τους πολίτες, ένα σαφές πλαίσιο για τις επιχειρήσεις και τα κατάλληλα θεμέλια, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη να συμβάλει σε ένα πιο αποτελεσματικό κράτος και σε μια πιο ανταγωνιστική οικονομία».
Το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική για την ανάπτυξη της ΤΝ στην Ελλάδα: ψηφιακός μετασχηματισμός του Δημοσίου, αξιοποίηση ανοικτών δεδομένων, ενίσχυση της έρευνας, στήριξη νεοφυών επιχειρήσεων και δημιουργία νέων εφαρμογών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται επίσης στην ενημέρωση και εκπαίδευση των πολιτών, μέσα από πρωτοβουλίες όπως ο «Οδηγός Τεχνητή Νοημοσύνη για Όλους», ώστε η κοινωνία να κατανοήσει, να αξιοποιήσει και να συμμετάσχει στις αλλαγές που φέρνει η νέα τεχνολογία.
