Δεύτερη ευκαιρία για χιλιάδες κληρονόμους που δεν πρόλαβαν να αποδεχθούν την κληρονομιά «με το ευεργέτημα της απογραφής» δίνει μεταβατική διάταξη του νέου κληρονομικού δικαίου, ενώ παράλληλα εισάγει σειρά αλλαγών που εκσυγχρονίζουν το ρυθμιστικό πλαίσιο.
Ο νέος νόμος δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 22 Μαΐου 2026 και τίθεται σε ισχύ την 16η Σεπτεμβρίου 2026. Ωστόσο, μέχρι την πλήρη εφαρμογή των διατάξεων που διαχωρίζουν την ατομική περιουσία του κληρονόμου από εκείνη του κληρονομούμενου, ανοίγει ένα «παράθυρο» έξι μηνών για όσους έχασαν τις προθεσμίες.
Συγκεκριμένα, κληρονόμος που απέκτησε δικαιώματα από πρόσωπο το οποίο απεβίωσε μέχρι τις 22 Μαΐου 2026 και δεν είχε εμπρόθεσμα δηλώσει αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορεί μέσα σε έξι μήνες από τη δημοσίευση (μέχρι 22 Νοεμβρίου 2026) να ζητήσει δικαστικά τον διορισμό δικαστικού επιμελητή και πραγματογνωμόνων για τη διενέργεια απογραφής της κληρονομίας.
Η προσφυγή αυτή προϋποθέτει, κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης, ότι δεν έχει ήδη επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ατομικής περιουσίας του αιτούντος και ότι δεν συντρέχει λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα. Με την πρακτική εφαρμογή της διάταξης δίνεται δυνατότητα να προστατευθεί η προσωπική περιουσία των κληρονόμων από χρέη του κληρονομούμενου.
Στην πράξη, το μέτρο απλώνει ένα δίχτυ ασφαλείας για περιπτώσεις όπου κληρονομιές περιλάμβαναν κυρίως υποχρεώσεις, δίνοντας τη δυνατότητα να αξιοποιηθεί έστω και εκπρόθεσμα το ευεργέτημα της απογραφής αντί να επιβαρυνθεί η προσωπική περιουσία του κληρονόμου.
«ΤΑ ΝΕΑ» μέσα από 16 ερωτήσεις και απαντήσεις, με τη βοήθεια ειδικών, αποκωδικοποιούν τις βασικότερες αλλαγές που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του νέου κληρονομικού δικαίου.
Κεντρικός στόχος των μεταρρυθμίσεων είναι ο εκσυγχρονισμός και η ευθυγράμμιση του δικαίου με τις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες, η μείωση των δικαστικών διαφορών μεταξύ κληρονόμων και η ενίσχυση της ασφάλειας των συναλλαγών.
Οι ιδιόγραφες διαθήκες παραμένουν νόμιμες, αλλά εισάγονται αυστηρότερες δικλίδες: εφόσον παρουσιαστούν για δημοσίευση μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο του διαθέτη, η κήρυξή τους ως κυρίας γίνεται υποχρεωτική. Σε περιπτώσεις που ο κληρονόμος δεν είναι στενός συγγενής απαιτείται γραφολογική πραγματογνωμοσύνη, ενώ το Δημόσιο θα καλείται υποχρεωτικά στη διαδικασία.
Η ιδιόγραφη διαθήκη πρέπει να είναι γραμμένη ολόκληρη με το χέρι του διαθέτη, χρονολογημένη με ημέρα, μήνα και έτος και υπογεγραμμένη. Ψευδής ή ελλιπής χρονολογία δεν επιφέρει αυτομάτως ακυρότητα· απλές προσθήκες στο περιθώριο ή υστερόγραφο πρέπει να φέρουν υπογραφή του διαθέτη, αλλιώς θεωρούνται ως μη γραφείσες. Ελαττώματα όπως διαγραφές ή ξύσματα περιγράφονται από τον συμβολαιογράφο και μπορούν να οδηγήσουν σε μερική ή ολική ακυρότητα.
Ιδιόγραφη διαθήκη που καταρτίζεται από πρόσωπα σε φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας κατά τη διάρκεια της περίθαλψής τους ή εντός τριών μηνών από τη διακοπή της, είναι άκυρη κατά το μέρος που ορίζει ως κληρονόμους νομικά ή φυσικά πρόσωπα συνδεδεμένα με τους φορείς αυτούς ή συγγενείς, εκτός αν ο κληρονόμος είναι συγγενής εξ αδιαθέτου.
Νεοεισαχθείσες έννοιες είναι οι «κληρονομικές συμβάσεις»: συμφωνία εν ζωή μεταξύ διαθέτη και κληρονόμων, καταρτιζόμενη ενώπιον συμβολαιογράφου, που μπορεί να περιλαμβάνει αντάλλαγμα και να υπάγεται σε ξένο δίκαιο εφόσον το επιθυμεί ο διαθέτης.
Σημαντική αλλαγή στην εφαρμογή της νόμιμης μοίρας: τα ποσοστά παραμένουν, αλλά πλέον μπορούν να καταβληθούν σε χρήμα αντί σε φυσικό μερίδιο περιουσίας. Έτσι αποφεύγεται ο κατακερματισμός οικογενειακών περιουσιών —για παράδειγμα, ένα ακίνητο μπορεί να παραμείνει σε έναν κληρονόμο ενώ οι υπόλοιποι αποζημιώνονται σε χρήμα.
Ο επιζών σύζυγος καλείται ως κληρονόμος εξ αδιαθέτου και λαμβάνει συγκεκριμένη νόμιμη μοίρα (στο τρίτο της κληρονομίας αν συντρέχει με ένα τέκνο, στο τέταρτο αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα τέκνα) και, επιπλέον, τα οικιακά αντικείμενα που χρησιμοποιούσε ως εξαίρετο. Λαμβάνονται επίσης υπόψη οι ανάγκες των τέκνων για λόγους επιείκειας, όταν απαιτείται.
Για τους συντρόφους σε ελεύθερη συμβίωση χωρίς γάμο ή σύμφωνο, ο σύντροφος που ζούσε τουλάχιστον τρία χρόνια με τον κληρονομούμενο ή είχε κοινά παιδιά αποκτά δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της κατοικίας για ένα έτος μετά τον θάνατο, χωρίς αντάλλαγμα.
Θεσπίζεται κληροδοσία για πρόσωπα που φρόντισαν ουσιαστικά τον διαθέτη χωρίς αμοιβή (τουλάχιστον έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του): μπορούν να λάβουν χρηματικό ποσό ή περιουσιακό στοιχείο ανάλογο της προσφοράς τους.
Ο διαθέτης μπορεί να στερήσει τη νόμιμη μοίρα σε περιπτώσεις αχαριστίας, ενδοοικογενειακής βίας, κακουργημάτων ή απόπειρας κατά της ζωής του —η στέρηση πρέπει να γίνεται με ρητή αναφορά στη διαθήκη.
Αλλαγές υπάρχουν και στη διαδικασία αποποίησης: ο χρόνος αποποίησης ορίζεται σε τέσσερις μήνες από τη γνώση της επαγωγής, ενώ για κατοίκους εξωτερικού η προθεσμία είναι ένα έτος. Σε περίπτωση διαθήκης ή κληρονομητικής σύμβασης, η προθεσμία αρχίζει από τη δημοσίευση.
Προστασία έναντι χρεών: ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την προσωπική του περιουσία, εκτός αν το δηλώσει ρητά. Αν δεν γίνει τέτοια δήλωση, η κληρονομιά εκκαθαρίζεται χωριστά από δικηγόρο-εκκαθαριστή που ορίζει το δικαστήριο· μετά την ικανοποίηση των δανειστών, το υπόλοιπο αποδίδεται στους κληρονόμους.
Σημειωτέον: η 16η Σεπτεμβρίου 2026 αποτελεί το ορόσημο αλλαγής για το κληρονομικό δίκαιο, ενώ η μεταβατική περίοδος για την αιτηση απογραφής λήγει την 22α Νοεμβρίου 2026.
