Η εικόνα που διαγράφεται για την Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών είναι ήδη σκιαγραφημένη: λιγότεροι νέοι, λιγότερες γεννήσεις, συνεχής γήρανση και μετακίνηση ανθρώπων προς το εξωτερικό. Οι δημογραφικές τάσεις δείχνουν ότι η χώρα βαδίζει σταθερά προς μια κοινωνία με όλο και μεγαλύτερο ποσοστό πολιτών άνω των 65 ετών, ενώ ο πληθυσμός ενδέχεται να υποχωρήσει κάτω από τα 9 εκατομμύρια μέχρι το 2050.
Τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής αποτυπώνουν με ωμό τρόπο την τάση. Οι γεννήσεις από 84.764 το 2020 έπεσαν στις 68.467 το 2024, ενώ οι θάνατοι το 2024 έφτασαν τους 126.916. Η απόσταση ανάμεσα στις γεννήσεις και τους θανάτους είναι ήδη μεγάλη και, όπως επισημαίνουν ειδικοί, δύσκολα θα αναστραφεί σύντομα.
Από το Ινστιτούτο Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) τονίζεται ότι «Ο πληθυσμός των γυναικών της ομάδας αυτής μειώθηκε κατά 27% ανάμεσα στο 2007 και το 2025, εξαιτίας κυρίως τής μετά το 1980 κατάρρευσης των γεννήσεων και, δευτερευόντως, εξαιτίας της μαζικής φυγής στο εξωτερικό μετά το 2010 ατόμων των ιδίων ηλικιακών ομάδων», όπως αναφέρεται στο 3ο τεύχος της σειράς PopNews του ΙΔΕΜ.
Ο ίδιος ο Βύρων Κοτζαμάνης, καθηγητής (αφ.) Δημογραφίας και ιδρυτικό μέλος του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών ΙΔΕΜ, προειδοποιεί με σκληρές εκτιμήσεις: «Και για τα επόμενα 60 χρόνια δεν φαίνεται να αλλάζει κάτι δραστικά, ίσα ίσα που οι θάνατοι θα είναι πολύ περισσότεροι από τις γεννήσεις. Μάλιστα, οι γεννήσεις την επόμενη δεκαετία δεν θα ξεπεράσουν τις 65.000».
Οι δημογράφοι επισημαίνουν ακόμη ότι ακόμη και αν αυξηθούν οι δείκτες γονιμότητας στο μέλλον, δεν αρκεί για να επανέλθουν οι γεννήσεις στα επίπεδα των προηγούμενων δεκαετιών (γύρω στις 90.000 ετησίως), επειδή η βάση των γυναικών σε ηλικία 25-44 ετών έχει συρρικνωθεί σημαντικά.
Η «γερασμένη» πραγματικότητα είναι πιο σκληρή στα νησιά. Τα τελευταία στοιχεία για το 2024 δείχνουν ότι στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου οι γεννήσεις ήταν 1.368, ενώ οι θάνατοι περίπου 1.000 περισσότεροι. Στα νησιά του Ιονίου οι 1.531 γεννήσεις απέχουν πολύ από τους 2.666 θανάτους.
Ανάλυση του ΙΔΕΜ, που έλαβε υπόψη τις γεννήσεις ανά Δημοτική Ενότητα για τις εξαετίες 2014-19 και 2020-24, δείχνει ότι το πλήθος των ΔΕ με πολύ περιορισμένο αριθμό γεννήσεων (έως και 60 γεννήσεις ανά εξαετία) αυξάνεται: αφορούσε το 29,8% των ΔΕ την πρώτη εξαετία και το 35,5% τη δεύτερη. Μία στις δύο από αυτές τις ΔΕ έχει πληθυσμό 1.000 έως 3.600 κατοίκους και 1 στις 10 μικρότερο των 250 κατοίκων. Στο 8% αυτών, οι γεννήσεις κυμαίνονταν από 7 έως 10 ανά έτος.
Η κατάσταση στα μικρά νησιά είναι ιδιαιτέρως ανησυχητική. Ο Βύρων Κοτζαμάνης τονίζει ότι, εκτός από τον μικρό αριθμό κατοίκων, «ο πληθυσμός είναι γερασμένος και άρα είναι ελάχιστοι οι νέοι που βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία». Το κρίσιμο «στοίχημα», κατά τον καθηγητή, είναι «να βρεθούν άνθρωποι να κατοικήσουν σε αυτά τα νησιά. Οι νέοι οι οποίοι ήδη βρίσκονται στα νησιά να παραμείνουν και ταυτόχρονα κάποιοι που έχουν φύγει να επιστρέψουν». Ως παράδειγμα αναφέρει την Ιθάκη, όπου υπήρχαν 3,5 θάνατοι ανά μία γέννηση και «33 περισσότερους θανάτους από γεννήσεις σε μία χρονιά. Εάν δεν υπάρξει κάποια θετική εξέλιξη τα επόμενα 30 χρόνια το νησί θα έχει 1.000 κατοίκους λιγότερους, ενώ 1 στους 2 θα είναι άνω των 65 ετών».
Στη Χάλκη η κατάσταση αποτυπώνεται με τον πλέον δραματικό τρόπο: το 2024 καταγράφηκαν μόλις τρεις γεννήσεις. Όπως σημειώνει ο δήμαρχος του νησιού, Αγγελο Φραγκάκη, «Ο αριθμός των γεννήσεων θα πρέπει να μας απασχολήσει μετά. Πρώτα καλούμαστε να πείσουμε τους νέους να επιστρέψουν στο νησί. Πριν από περίπου μία εβδομάδα, ένα ζευγάρι νέων με ένα παιδί στο νηπιαγωγείο επέστρεψε στη Χάλκη. Για να γίνει, όμως, αυτό έπρεπε να βρούμε δουλειά στο ζευγάρι. Το Δημογραφικό – εάν δε ληφθούν άμεσα μέτρα – θα μας πληγώσει ως έθνος τα επόμενα χρόνια, κι αυτό αφορά όλη την επικράτεια».
Δεν λείπουν, ωστόσο, και οι εξαιρέσεις: σε περιοχές με έντονη οικονομική δραστηριότητα που προσελκύει νέους και οικογένειες, οι γεννήσεις υπερτερούν των θανάτων. Χαρακτηριστική είναι η Σαντορίνη, όπου καταγράφεται περίπου ένας θάνατος για κάθε δύο γεννήσεις — έναν παράγοντα που συνδέεται με τον τουρισμό και τα επαγγέλματα που τον συνοδεύουν και που κρατούν νεότερο τον τοπικό πληθυσμό.
Η συνολική εικόνα δείχνει ότι χωρίς στοχευμένες πολιτικές για εργασία, στέγη, υποδομές και επιστροφή νέων στα νησιά και τις αγροτικές περιοχές, το δημογραφικό πρόβλημα θα συνεχίσει να «τρως» το μέλλον της χώρας, με συνέπειες που θα εμφανιστούν σε βάθος δεκαετιών.
